بایگانی دسته ی نقد سریال

برای نقد فصل دوم «آرکین» (Arcane)، قبل از هر چیزی لازم است به این واقف باشیم که چقدر سطح انتظار از سریال بالا بود. در واقع، طی سال‌های اخیر، کمتر سریالی بود که فصل بعدی‌اش به‌اندازه‌ی «آرکین» (Arcane) موردانتظار باشد. فصل اول این سریال موفق شد برخلاف انتظار همه عالی ظاهر شود و با انیمیشن درجه‌یک، قصه‌گویی احساسی، شخصیت‌پردازی چندلایه و به‌طور کلی، ارائه‌ی یک دنیای خیالی هیجان‌انگیز و تر و تازه یعنی رون‌ترا (Runeterra)، برای مدتی حتی بازی بسیار پرطرفداری را که از آن اقتباس شده – یعنی «لیگ آو لجندز» – از لحاظ تاثیر فرهنگی تحت‌الشعاع قرار دهد.

وقتی خبر رسید که فصل ۲ این سریال قرار است فصل آخر باشد و سریال‌های دیگر «لیگ آو لجندز» قرار است به بخش‌های مختلف دنیای رون‌ترا بپردازد، انتظارها بیشتر هم شد. اساساً سازندگان سریال باید در عرض ۹ اپیزود، داستانی را که در فصل اول به‌شکلی بی‌نقص زمینه‌سازی شده بود، به سرانجام می‌رساندند.

فصل ۲ سریال منتشر شده و اکنون می‌توان به این سوال پاسخ داد: آیا فصل ۲ به‌خوبی فصل اول است؟

من در نقد فصل اول آرکین اشاره کردم سریالی است که ممکن است از آن خوشتان بیاید یا نیاید، ولی از لحاظ فنی و ساختاری تقریباً نقدی به آن وارد نیست. همه‌چیز سر جایش بود، همه‌ی شخصیت‌ها نقش مهمی برای ایفا کردن داشتند، ضرب‌آهنگ داستان بی‌نقص بود و عملاً هیچ عنصر هدررفته یا اعصاب‌خردکنی وجود نداشت که لذت شما را از سریال خراب کند.

متاسفانه در نقد فصل دوم «آرکین» باید گفت که سریال موفق نشده در حد فصل اول بی‌نقص ظاهر شود. این فصل یک سری مشکلات دارد که برای شناسایی‌شان حتی لازم نیست خیلی ریزبینانه آن را بررسی کنیم و توی چشم هستند. البته کلیت سریال همچنان در حدی خوب است که می‌توان این مشکلات را بخشید و با خیال راحت گفت نام «آرکین» به‌عنوان یکی از بهترین سریال‌های انیمیشنی غربی در تاریخ سرگرمی ثبت خواهد شد. منتها واقعاً جای افسوس دارد که حتی «آرکین» هم موفق نشده از یک سری  مشکلات که طی سال‌های اخیر گریبان‌گیر آثار گمانه‌زن دنباله‌دار شده (مثل «بازی تاج‌وتخت» و «اتک آن تایتان») قسر در برود.

بدون‌شک بزرگ‌ترین مشکل فصل ۲ – که مشکل بسیاری از آثار هم‌سبک دیگر هم هست – معضل آهنگ روایی یا Pacing است. داستان فصل ۲ «آرکین» در بعضی قسمت‌ها (خصوصاً قسمت ۲ و ۳) بسیار شتاب‌زده تعریف می‌شود؛ عملاً داستانی که باید در عرض ۳۰۰ دقیقه تعریف می‌شد، در عرض ۱۲۰ دقیقه تعریف شده است. بسیاری از نقاط عطف داستان آن توجه و پرداختی را که سزاوارش هستند دریافت نمی‌کنند و پیش از این‌که بتوانید اتفاقی مهم را هضم کنید، یک اتفاق مهم دیگر در پی آن می‌افتد.

به‌شخصه وقتی اپیزود ۳ را تمام کردم، حسابی نگران شدم و احساس کردم قرار است داستان مثل فصل ۸ «بازی تاج‌وتخت» از کنترل خارج شود. ولی خوشبختانه از اپیزود ۴ به بعد کمی از سرعت سرسام‌آور وقوع اتفاقات جورواجور کاسته شد و آهنگ روایی دوباره در مسیر درست افتاد.  با این حال، تا آخر سریال یک سری اتفاق می‌افتد که زمینه‌سازی کافی برایشان انجام نمی‌شود و این مشکل هیچ‌گاه به‌طور کامل حل نمی شود؛ صرفاً مشکل به‌اندازه‌ی «بازی تاج‌وتخت» فاجعه‌بار نیست.

مشکل دیگر فصل ۲ – که تا حدی به مشکل اشاره‌شده مربوط می‌شود – این است که در آن روایت در مقایسه با فصل ۱ شلخته‌تر و آشفته‌تر شده است. بعضی جاها من دقیقاً مطمئن نبودم که چه اتفاقی دارد می‌افتد؛ حتی در بعضی قسمت‌ها شخصیت‌های مهم در ظاهر کشته می‌شوند، ولی حتی از کشته شدنشان مطمئن نبودم.

البته اگر با خواندن خلاصه یا دیدن ویدیویی درباره‌ی اتفاقات سریال، از پیرنگ آن سر در بیاورید، با تماشای دوباره‌ی این صحنه‌ها مشکلی در دنبال کردنشان نخواهید داشت، ولی هنگامی که برای نخستین بار در حال تماشای سریال هستید، احتمالاً بعضی از صحنه‌ها گیج‌تان خواهند کرد. فصل اول سریال این مشکل را نداشت؛ یعنی برای دنبال کردن داستان و فهمیدن آن نیازی نبود به منبعی خارج از سریال رجوع کنیم، بنابراین این مشکلی است که در فصل دوم سریال پدیدار شده. به‌شخصه نمی‌دانم دلیل به وجود آمدن این مشکل باز هم ضرب‌آهنگ سریع و آشفته‌ی سریال است یا این‌که سازندگان سریال عمداً می‌خواستند روی قصه‌گویی بصری تکیه کنند و در این زمینه کمی زیاده‌روی کردند یا کارشان را خوب انجام ندادند. دلیلش هرچه که باشد، سریال می‌توانست در زمینه‌ی اطلاعات‌دهی کمی بهتر عمل کند.

از این نظر سریال باز هم از یک مشکل رایج دیگر در آثار گمانه‌زن (خصوصاً فانتزی) رنج می‌برد و‌ آن هم این است که نویسنده‌ها سعی می‌کنند با استفاده از تصویرسازی‌های نفس‌گیر و مخ‌پیچ، نقاط ضعف داستان را بپوشانند. مثلاً در اپیزودهای آخر فصل ۲ «آرکین»، ما شاهد یک سری تصویرسازی مدهوش‌کننده و انصافآً خلاقانه با محوریت هکس‌تک (Hextech)، سفر در زمان و یک جهان کیهانی که روح همه‌ی موجودات زنده‌ی هوشمند در آن به هم متصل است هستیم. لابلای این تصویرسازی‌های نفس‌گیر، شخصیت‌ها یک سری تصمیمات می‌گیرند و یک سری اتفاق‌ها می‌افتد که منطق پشت‌شان دقیقاً‌ مشخص نیست. منتها شما آنقدر درگیر تصویرسازی مبهوت‌کننده‌ی سریال هستید که در لحظه ذهن‌تان به سمت سوال پرسیدن نمی‌رود و بعداً که از جو داستان خارج شدید، این سوال‌ها برایتان ایجاد می‌شوند.

(البته این وسط درگیری بین زان و پیلتوور و درون‌مایه‌ی مربوط به اختلاف طبقاتی شدید بین آن‌ها زیر سایه‌ی مقیاس گسترش‌یافته‌ی سریال گم شده است، ولی این را نمی‌توان بدون تردید یک نقطه‌ضعف حساب کرد، چون این درون‌مایه قلب داستان نبود و نویسندگان تعهدی برای این‌که تا آخر به آن وفادار بمانند نداشتند.)

هشدار: در نقد فصل دوم «آرکین» خطر لو رفتن داستان وجود دارد.

مثلاً یکی از تصمیمات سوال‌برانگیزی که ویکتور در قوس داستانی سوم می‌گیرد، موافقت کردن با امبسا (Ambessa) برای پیوستن به او و حمله کردن به پیلتوور است. امبسا یک جنگ‌سالار اهل ناکسوس (Noxus) است که آرمان و عقاید داروینیستی‌اش در زمینه‌ی کشورگشایی و قدرت‌طلبی، کاملاً با آرمان‌های انتزاعی و عجیب ویکتور درباره‌ی رسیدن به صلح از راه یکپارچه‌سازی ذهن انسان‌ها در تضاد است. غیر از این، ویکتور لشکری از ربات‌های تقریباً رویین‌تن را در اختیار دارد و برای به زانو در آوردن پیلتوور اصلاً به کمک امبسا نیاز ندارد.

از طرف دیگر، خود امبسا هم با توجه به زیرکی‌اش باید می‌فهمید که نقشه‌اش در راستای پیوستن به ویکتور قرار نیست به نفع او تمام شود. ویکتور یک جور خدای ماشینی با قدرتی فراتر از حد تصور است که می‌تواند سپاه او را مثل سپاه پیلتوور نابود کند. بنابراین پیوستن این دو به هم از هیچ منطقی پیروی نمی‌کند و صرفاً نیاز داستان این است. حتی مرگ (؟!) خود امبسا هم منطقی به نظر نمی‌رسد. او برای چند ثانیه لابلای رزهای سیاه باقی می‌ماند و بعد… می‌میرد؟! چرا امبسای سرسخت یکهو اینقدر نازک‌نارنجی شد؟

یکی از بدترین مثال‌های اتفاق غیرمنطقی در اپیزود ۸ اتفاق می‌افتد. در این قسمت، وای (Vi) جینکس (Jinx) را از زندانی که در آن افتاده آزاد می‌کند، اما جینکس با دوز و کلک و در حالی‌که همدیگر را در آغوش گرفته بودند، او را در سلول تنها می‌گذارد، در را رویش قفل می‌کند و به او می‌گوید که می‌خواهد چرخه‌ی خشونت را به پایان برساند (با این معنای ضمنی که می‌خواهد خودکشی کند تا دیگر به کسی آسیب نرساند).

چند دقیقه بعد، کیتلین (Caitlyn) وارد سلول می‌شود، به‌طور غیرمستقیم به او می‌گوید که خودش نگهبان‌ها را فرستاد دنبال نخود سیاه تا وای بتواند به‌راحتی خواهرش را آزاد کند. در این لحظه، این دو با نهایت شور و اشتیاق شروع به بوسیدن یکدیگر می‌کنند. بسیاری از طرفداران سریال بی‌صبرانه منتظر چنین صحنه‌ای بودند و طی ۳ سال اخیر به اصطلاح صبح تا شب در حال شیپ کردن (Shipping) وای و کیتلین بودند، ولی موقعیت وقوع این اتفاق رمانتیک آنقدر نامناسب و عجیب است که همین طرفداران نسبت به وقوع آن اعتراض کردند. با توجه به این‌که جینکس به وای گفته بود می‌خواهد خودکشی کند، اولین کاری که وای باید با باز شدن در زندان انجام می‌داد این بود که مثل فشنگ از آنجا خارج شود و دنبال جینکس بگردد. وقوع این صحنه در آن موقعیت صرفاً مصداقی از فن‌سرویس ناجور است. در فصل ۱ «آرکین»، همه‌ی شخصیت‌ها انگیزه‌های مشخص داشتند و همه‌ی کارهایی که انجام می‌دادند – حتی اگر احمقانه و غیرمنطقی بود – از منطقی خاص پیروی می‌کرد که با شخصیت‌شان جور بود. ولی آن درجه از انسجام شخصیتی در فصل ۲ سریال برقرار نیست و می‌توان به‌وضوح دست نامریی نویسنده را دید که شخصیت‌ها را در موقعیت‌هایی قرار می‌دهد که صرفاً به نفع داستان باشد.

مشکلی که اشاره شد، تا حدی به مسئله‌ی فن‌سرویس مربوط می‌شود که متاسفانه جزو مشکلات رایج دیگر سبک فانتزی تبدیل شده است. وقتی یک اثر فانتزی محبوب می‌شود، طرفداران از روی شور و اشتیاق خود، از نویسنده‌ها درخواست می‌کنند یک سری اتفاق خاص در داستان گنجانده شوند. بعضی نویسنده‌ها تصمیم می‌گیرند آن چیزی را که طرفداران دنبالش هستند به آن‌ها بدهند، برخی هم تصمیم می‌گیرند این خواسته‌ها را نادیده بگیرند و کار خودشان را انجام دهند.

هر دو رویکرد می‌تواند موثر واقع شود؛ منتها مشکل از آنجا شروع می‌شود که ایده‌ی فن‌سرویس به انسجام و منطق درونی داستان و حس‌وحال کلی آن لطمه بزند. از این نظر انیمه‌های ژاپنی به‌شدت از مشکل فن‌سرویس رنج می‌برند؛ بدین معنی که در راستای هیجان‌زده کردن مخاطب خود، محتوایی در داستان می‌گنجانند که با با آن جور نیست و اگر تحت‌تاثیر آن قرار نگیرید، صرفاً شبیه وصله‌ای ناجور به نظر می‌رسد. «بازی تاج‌وتخت» هم به‌مرور هرچه بیشتر در مرداب فن‌سرویس فرو رفت و بسیاری از ظرافت‌های قصه‌گویی سریال قربانی چند لحظه خفن‌بازی فلان شخصیت در راستای هوراکشی‌های سطحی شدند.

بسیاری از طرفداران «آرکین» به‌شدت با شخصیت‌های داستان ارتباط برقرار کردند و در نظرشان شخصیت‌هایی چون وای و کیتلین و جینکس به نماد باحال بودن و خفن بودن تبدیل شده‌اند. این اصلاً اشکالی ندارد؛ در واقع دلیل این‌که طرفداران این دید را نسبت به این شخصیت‌ها پیدا کردند این بود که واقعاً از این ویژگی‌ها برخوردار بودند. منتها مشکل اینجاست که در فصل ۲ بعضی جاها تلاش‌هایی بیش‌ازحد بزرگ‌نمایانه برای خفن و باحال جلوه دادن شخصیت‌های داستان انجام شده که با منطق دنیای داستان جور نیست و خیلی هم به دل نمی‌نشیند.

مثلاً یکی از ناجورترین مثال‌ها، صحنه‌ی مبارزه‌ی جینکس و وای در اپیزود ۳ است. این مبارزه می‌توانست بسیار احساسی و معنادار باشد (مثل صحنه‌ی مبارزه‌ی شاهکار جینکس و اکو در فصل ۱)، ولی صرفاً یک زد و خورد «خفن» است که وسط آن ترانه‌ای حماسی با صدای بلند پخش می‌شود و تصور یکی از همان تیزرهای تبلیغاتی «لیگ آو لجندز» را در ذهن تداعی می‌کند، نه صحنه‌ی اکشن در سریالی که اینقدر به قصه‌گویی اهمیت می‌داد و در واقع یکی از نقاط قوت بزرگش در فصل ۱، به تصویر کشیدن صحنه‌های اکشن با عمق معنایی بود. وسط مبارزه هم صحنه‌ها آنقدر سریع عوض می‌شوند و تدوین آنقدر آشفته است که فرصت پیدا نمی‌کنید از لحاظ احساسی درگیر مبارزه شوید.

از آن بدتر، این دوئل حتی چندان منطقی هم به نظر نمی‌رسد. چون جینکس، با آن بدن لاغر و نحیفش، در حال مبارزه‌ی تن‌به‌تن با کسی است که تخصص‌اش خرد و خاکشیر کردن حریف با مشت‌های سنگین‌اش است. در حالت عادی، این مبارزه حتی نباید یک ثانیه هم طول می‌کشید. اگر قرار بود مبارزه‌ای بین این دو دربگیرد، اصلاً جینکس نباید به وای نزدیک می‌شد.

این بیانیه به مبارزه‌‌های جینکس و وای با وندر (Vander) گرگینه‌شده (که مطمئن نیستم باید وارویک (Warwick) خطابش کنم یا نه، چون خیلی با معادل خود داخل بازی فرق دارد) نیز قابل‌تعمیم است. او قدرتمندترین و وحشی‌ترین گرگینه‌ای است که می‌توانید تصور کنید، ولی وای و جینکس دائماً حملاتش را دفع می‌کنند، جاخالی می‌دهند و خلاصه طوری با او گلاویز می‌شوند که انگار زورشان با هم قابل‌مقایسه است. در اپیزود آخر هم نبرد تن‌به‌تن کیتلین و امبسا جزو آن نبردهاست که اصلاً هیچ تناسبی بین دو طرف مبارزه وجود ندارد و اساساً امبسا باید در عرض یک ثانیه کیتلین را فیتیله‌پیچ می‌کرد، حتی با وجود این‌که مل (Mel) – که در این فصل به یک جادوگر تبدیل شده – در حال کمک کردن به کیتلین است.

یک مثال دیگر از فن‌سرویس ناجور در سریال، مبارزه‌ی سویکا (Sevika) با اسمیچ (Smeech)، یوردلی که می‌خواهد جینکس را دستگیر کند، در اپیزود ۲ است. این مبارزه واقعاً ساختار خلاقانه‌ای دارد و صحنه‌ای شبیه به آن را در هیچ اثر دیگری پیدا نمی‌کنید، ولی زیادی کارتونی و غیرقابل‌باور از آب درآمده. در این مبارزه سویکا یک تفنگ خاص از جانب جینکس دریافت می‌کند که یک ماشین پوکر (Slot Machine) روی آن نصب شده و اگر آن را فشار دهید، به‌طور شانسی یک حمله‌ی ویژه انجام می‌دهد. این اسلحه آنقدر ساختار مضحکی دارد که بیشتر مناسب همان تیزرهای تبلیغی «لیگ آو لجندز» است (هرچند شاید حتی برای آن‌ها هم زیادی بزرگ‌نمایانه باشد)، نه «آرکین». متاسفانه این اسلحه حتی با شخصیت و سبک مبارزه‌ی سویکا – که زنی بی‌اعصاب و عمل‌گراست – جور نیست و باز هم مثل وصله‌ی ناجور و تلاشی بیش از حد گل‌درشت برای خفن بودن به نظر می‌رسد.

البته شاید این ایرادگیری‌ها کمی بنی‌اسراییلی به نظر برسند، ولی مسئله اینجاست که خود «آرکین» در فصل اولش انتظار ما را از صحنه‌های اکشن بالا برد. منتها در فصل ۲ بسیاری از صحنه‌های اکشن دوباره به همان کلیشه‌های صحنه‌های اکشن آثار دیگر تقلیل پیدا کرده‌اند؛ از آن صحنه‌های اکشن که برای لذت بردن ازشان باید مغزتان را خاموش کنید، چون از هیجان‌نمایی سطحی فراتر نمی‌روند. البته اگر از حق نگذریم، صحنه‌های اکشن «آرکین» حتی در گزاف‌ترین حالت خود از یک موهبت برخوردارند و آن هم خلاقانه بودنشان است. در نقد فصل دوم «آرکین» هرچه بگوییم، به خلاقانه بودن جزییات بصری سریال نمی‌توان ایراد گرفت.

یکی دیگر از مشکلاتی که می‌توان در نقد فصل دوم «آرکین» گفت، این است که تمام شخصیت‌هایی که در فصل ۲ معرفی شدند – به جز یکی‌شان – عملاً نقش نخود سیاه دارند و در نهایت کار خاصی انجام نمی‌دهند.

لوریس (Loris)، مرد تنومندی که وای در اپیزود اول با او آشنا می‌شود و به‌نوعی او را یاد وندر می‌اندازد، به‌شکلی غیرقابل‌توضیح وارد گروه بزن‌بهادرهای پیلتوور می‌شود و در اپیزود آخر هم به‌ رقت‌انگیزترین شکل ممکن (با شلیک چند تیرکمان به گردنش) کشته می‌شود. بیچاره تمام کسانی که طی پخش سریال پاراگراف پشت پاراگراف درباره‌ی هویت و نقش او در سریال گمانه‌زنی کردند!

ایشا (Isha)، دختربچه‌ی لالی که نقش لنگر احساسی جینکس را ایفا می‌کند، در اپیزود ۶ در صحنه‌ای احساسی جان خود را فدا می‌کند، ولی فداکاری او در نهایت نتیجه‌ای در پی ندارد. حتی نمی‌توان گفت فداکاری او دلیل اصلی بازگشتن انسانیت جینکس است، چون همان موقع هم این اتفاق در حال وقوع بود.

لِست (Lest)، آن زن گربه‌ای که برای مل جاسوسی می‌کند، در نهایت نقشی قابل‌اغماض در داستان دارد. چون حوادث آنقدر سریع و ناگهانی پیش می‌روند که ظرافت‌های مربوط به جاسوسی در نهایت بیهوده به نظر می‌رسند. او طوری به داستان معرفی می‌شود که انگار قرار است اطلاعاتش اهمیت خاصی داشته باشند، ولی در نهایت داستان به سمت‌وسویی می‌رود که توطئه‌چینی‌ها و جاسوسی‌های گیم‌آوترونزی در آن اهمیت خود را از دست می‌دهند.

تنها شخصیت جدیدی که معرفی می‌شود و نقش معناداری در داستان ایفا می‌کند، مدی (Maddie)، دختر در ظاهر معصوم و وفاداری است که به کیتلین خدمت می‌کند و وقتی او و وای با هم قهر هستند، با او وارد رابطه می‌شود، ولی در نهایت معلوم می‌شود که جاسوس امبسا بوده و وقتی می‌خواهد کیتلین را بکشد، تیرش به‌لطف سپر جادویی مل به خودش برخورد می‌کند و کشته می‌شود. البته حتی نقش «معنادار» مدی هم کلیشه‌ای است و عمق معنایی فراتر از آن «به ظاهر کسی اعتماد نکن» ندارد، ولی لااقل برخلاف شخصیت‌های جدید دیگر او نقشی در سریال دارد.

همان‌طور که پیش‌تر اشاره کردیم، متاسفانه تقریباً تمام اپیزودهای سریال از مشکل آهنگ روایی ناموزون رنج می‌برند، اما یک اپیزود از فصل ۲ هست که از لحاظ آهنگ و انسجام روایی در سطح اپیزودهای فصل ۱ است و آن هم اپیزود ۷ است.

این اپیزود خارج از روایت کلی سریال تعریف می‌شود و نقش یک فلش‌بک را دارد. در اپیزود ۳، دیدیم که جیس (Jayce)، اکو و هایمردینگر (Heimerdinger) وارد خزانه‌ی هکس (Hex Vault) می‌شوند و در آنجا یک گوی بزرگ جهش‌یافته را می‌بینند که باعث می‌شود آن‌ها از بُعد زمانی و مکانی‌ای که در آن هستند خارج شوند و در جهان‌های موازی پخش شوند. در اپیزود ۵، ما می‌بینیم که جیس، با ظاهری آشفته و ریش و سبیل بلند از این سفر دور و دراز برگشته و با خشونت و بی‌رحمی‌ای که از او انتظار نمی‌رود، یکی از شاگردان ویکتور را می‌کشد و مصمم است تا به ویکتور اجازه ندهد از هکس‌تک استفاده کند. در این قسمت ما دقیقاً نمی‌دانیم چه بر سر جیس آمده، ولی در اپیزود ۷ پاسخی قانع‌کننده به این سوال داده می‌شود.

او در اپیزود ۷ به بُعد زمانی/مکانی‌ای می‌رود که در آن پیلتوور نابود شده است و همه‌جا را مجسمه‌هایی که نقش‌ونگارهای عجیبی رویشان روییده فرا گرفته است. او متوجه می‌شود اگر ویکتور بتواند با استفاده از هکس‌تک مدینه‌ی فاضله‌ای را که در ذهنش است بسازد، این آینده‌ی تاریکی است که در انتظار همه‌یشان است. این مکاشفه، در کنا تمام سختی‌هایی که در این جهان جهنمی تحمل می‌کند، او را به آن جیس ریشو و بی‌اعصابی تبدیل می‌کند که در اپیزودهای قبلی دیده بودیم.

از طرف دیگر، اکو و هایمردینگر وارد جهان موازی دیگری می‌شوند که انگار از دل رویایی شیرین بیرون آمده است. در این جهان، وای سر آن سرقتی که در اپیزود اول فصل ۱ دیدیم کشته می‌شود، برای همین هکس‌تک هیچ‌گاه کشف نمی‌شود و پاودر (Powder) هم هیچ‌گاه به کسی آسیب نمی‌زند، روان‌زخمی به او وارد نمی‌شود و به جینکس، تروریست بدنام زان تبدیل نمی‌شود.

در این دنیا، پاودر یک دختر سرزنده و دوست‌داشتنی است که با اکوی این دنیا (که اکوی دنیای دیگر موقتاً جایش را می‌گیرد) در رابطه است. زان و پیلتوور با هم در صلح هستند، چون دیگر هکس‌تکی وجود ندارد که اختلاف طبقاتی بین آن‌ها را به درجه‌ای سرسام‌آور برساند. شخصیت‌هایی که در دنیای اصلی مرده‌اند (مثل وندر و سیلکو)، در این دنیا زنده‌اند. در واقع به قول یکی از کامنت‌های یوتوب، اکو در حال زندگی در رویایش است، در حالی‌که آن‌طرف جیس در حال اسپیدران کردن «دارک سولز» است! منتها اکو مجبور می‌شود این دنیای رویایی را رها کند، چون در دنیای اصلی معادل روان‌زخم‌خورده و از درون فروپاشیده‌شده‌ی پاودر – یعنی جینکس – به او نیاز دارد.

بخش‌های مربوط به اکو در این اپیزود ساختاری فن‌فیکشنی دارد. در دنیای فن‌فیکشن‌، طرفداران آثار داستانی علاقه‌ی زیادی به این دارند که احتمالات رمانتیک بین شخصیت‌های موردعلاقه‌یشان را اکتشاف کنند و در بستر داستانی که احساسات‌شان را به بازی گرفته، سناریوهای حال‌خوب‌کن، سانتی‌مانتال و آرامش‌بخش بنویسند. با توجه به این‌که می‌دانیم در دنیای اصلی اکو به پاودر علاقه داشت، ولی به‌خاطر تبدیل شدن او به جینکس این علاقه هیچ‌گاه نمی‌تواند به بار بنشیند، مشاهده‌ی دنیای موازی‌ای که در آن این دو به هم رسیده‌اند و دنیای اطراف نیز حالتی ایده‌آل دارد، دقیقاً‌ مصداق دینامیک فن‌فیکشنی است. ولی استفاده‌ی سازندگان از این دینامیک به‌جا بوده و به شخصیت جینکس عمق می‌بخشد. چون همان‌طور که خودش در اپیزود بعدی می‌گوید: «هیچ ورژن خوبی از من وجود نداره.»، در حالی‌که ما در اپیزود قبلی آن ورژن خوب را دیده بودیم. در واقع مشکل جینکس این است که یک آدم خوب و خوش‌قلب است که به‌خاطر آسیب‌های ناخواسته، ولی شدیدی که به عزیزانش وارد کرده، مجبور شده خودش را یک شرور بپندارد و اپیزود ۷ به‌خوبی نشان می‌دهد که این تصور چقدر اشتباه است.

یکی از صحنه‌های درخشان اپیزود ۷ هم صحنه‌ی رقص اکو و پاودر است که به‌لطف یک موسیقی فرانسوی دلنشین، لحظه‌ای احساسی رقم می‌زند که کاملاً زیبا و در عین حال دردناک است. یکی از ریزه‌کاری‌های جالب صحنه هم این است که هنگام پخش آن، فریم نمایش تصویر به‌طور قابل‌توجهی پایین می‌آید و صحنه با حالتی بسیار منقطع و پاره‌پاره پخش می‌شود. این تصمیم احتمالاً اشاره‌ای به قابلیت زمان‌برگردانی اکو دارد که به‌لطف آن، می‌تواند زمان را حداکثر تا چهار ثانیه به عقب برگرداند (او هم در بازی و هم داخل سریال از این قابلیت برخوردار است). به‌نوعی این لحظه آنقدر برای اکو به یاد ماندنی و معنادار است که انگار هر ثانیه از آن در حال حک شدن در ذهنش (و در ذهن ما) است و این تصاویر منقطع نمادی از این ثانیه‌های معنادار هستند.

این صحنه مثال خوبی از قصه‌گویی خاص «آرکین» است که با تکیه بر دانش و آشنایی قبلی مخاطب با «لیگ آو لجندز» لحظه‌های هیجان‌انگیز و احساسی خلق می‌کند. شخصیت وندر گرگینه‌شده هم پر از جزییات ریزی است که برای طرفداران وارویک داخل بازی جذابیت دارد. مثل دنبال کردن رد خون که به صورت یک خط قرمز روی زمین پدیدار می‌شود و یکی از قابلیت‌های او در بازی است.

صحنه‌ی «مرگ» هایمردینگر هم با برخورداری از دانش قبلی درباره‌ی دنیای بازی قابل‌درک‌تر می‌شود، چون یوردل‌ها (Yordle) اساساً موجوداتی نامیرا هستند و با مرگ فیزیکی نمی‌میرند و صرفاً به شهرشان یعنی بَندل‌سیتی (Bandle City) برمی‌گردند. خوب است که این را بدانید، چون در سریال هیچ‌کس درباره‌ی مرگ و فداکاری هایمردینگر بیچاره حرفی نمی‌زند یا سراغی از او نمی‌گیرد. واقعاً در حق این یوردل دوست‌داشتنی کم‌لطفی شد!

در فصل ۲ «آرکین»، شرور یا بهتر است بگوییم آنتاگونیست قصه ویکتور است. به‌طور کلی خط داستانی مربوط به او پر از تصویرسازی‌ها و سناریوهای نامتعارف و باورنکردنی است، چون او به مرور در حال تبدیل شدن به موجودی خداگونه است. مشخص است که شخصیت او از دکتر منهتن در «واچمن» (The Watchmen) الهام گرفته شده؛ انسانی دانشمند که بر حسب تصادف به خدا تبدیل می‌شود و در عین این‌که سعی دارد نسبت به انسانیت خیرخواه باقی بماند، دانش سرشاری که به دست آورده، فاصله و شکافی عمیق بین او و انسانیت به وجود آورده و به او اجازه نمی‌دهد دیدی همذات‌پندارانه به انسان‌ها و محدودیت‌ها و ضعف‌هایشان داشته باشد.

قوس داستانی مربوط به ویکتور و جیس و درگیری آن‌ها با یکدیگر سر هکس‌تک، مکمل بسیار خوبی برای داستان وای و جینکس و رابطه‌ی پیچیده‌ی آن‌ها با یکدیگر است. منتها برخلاف رابطه‌ی وای و جینکس که در سریال پرداختی مناسب و کافی دارد، رابطه‌ی جیس و ویکتور نیازمند توجه بیشتری بود. در فصل دوم، تعامل این دو با هم کافی نیست و وقتی در اپیزود آخر شاهد گفتگوی آن‌ها با هم هستیم، بار احساسی مکاشفات تکان‌دهنده‌یشان در حدی که باید باشد نیست.

با این حال، پیام داستان در قالب چند خط دیالوگ بسیار مهم بین این دو به بار می‌نشیند. جیس به ویکتور می‌گوید:

تو همیشه می‌خواستی چیزهایی رو که در نظرت نقطه‌ضعف بودن درمان کنی. پاهات. بیماریت. ولی تو هیچ‌وقت چیزی کم نداشتی ویکتور. توی نقص‌ها زیبایی نهفته است. ضعف‌هات تو رو به شخصی که بودی تبدیل کردن. اون‌ها بخش جدایی‌ناپذیر از تمام چیزهایی بودن… که من توی تو تحسین می‌کردم.

در ادامه ویکتور می‌گوید:

من فکر می‌کردم می‌تونم به رنج و عذاب توی دنیا خاتمه بدم. ولی وقتی همه‌ی معادله‌ها حل شدن، تنها چیزی که باقی موند، زمین‌های بایر و بدون رویا بودن. رسیدن به کمال هیچ پاداشی در پی نداره. فقط پایانی بر تکاپو کردنه. در تمامی خطوط زمانی، در تمامی احتمالات ممکن، فقط تو [خطاب به جیس] می‌تونی این رو به من نشون بدی.

از دیالوگ‌های بین جیس و ویکتور، بالاخره حرف حساب «آرکین» معلوم می‌شود: کنار آمدن با عیب و ایرادها و رها کردن کمال‌گرایی وسواس‌گونه‌ای که در نهایت چیزی جز رنج عذاب برای خود و بقیه در چنته ندارد. این پیامی کلیدی برای سریال است، چون با وجود این‌که ویکتور در مقیاسی کیهانی به این نتیجه می‌رسد، نقل‌قول او انگار توصیف‌گر قوس داستانی بسیاری از شخصیت‌هاست: از امبسا گرفته تا جینکس و شاید حتی خود پیلتوور.

امبسا زنی است که می‌خواهد بر پایه‌ی ایده‌آل‌های بسیار بی‌رحمانه‌ی ناکسوس زندگی کند و در این راستا حاضر نیست به هیچ‌کس – زیردستانش، فرزندانش، خودش – آسان بگیرد. او در نهایت قربانی تعهد کورکورانه‌اش به ایدئولوژی ناکسوس می‌شود، ایدئولوژی‌ای که از او کمال می‌طلبید. این کمال‌گرایی یک سری نقطه‌ی کور برای او ایجاد کرد و در نهایت از همان‌ها ضربه خورد.

جینکس یک قهرمان تراژیک است و دلیل تراژیک بودنش فقط یک چیز است: او هیچ‌گاه نتوانست با اشتباهات خود کنار بیاید. درست است که آدم‌های اطرافش هم شرایط را برای او بدتر کردند، ولی اگر پاودر می‌توانست صرفاً با اشتباهات خودش کنار بیاید و خودش را ببخشد، هیچ‌گاه تبدیل به جینکس نمی‌شد. آن پاودری که در اپیزود ۷ می‌بینیم، این مسئله را به شکلی دردناک به ما یادآوری می‌کند.

از طرف دیگر، خود شهر پیلتوور هم دغدغه‌ی کمال داشتن دارد و در این راستا، به نفعش است که زان هرچه بیشتر کثیف و آلوده و فقیر باشد تا با مقایسه کردن خود با آن، بی‌نقص بودنش هرچه بیشتر به چشم بیاید. در انتهای سریال که بالاخره نمایندگان زان و پیلتوور هردو پشت یک میز می‌نشینند و یاد می‌گیرند با هم همکاری و همفکری کنند، این درسی است که پیلتوور هم یاد می‌گیرد.

در واقع شاید این درسی است که مای مخاطب هم باید درباره‌ی سریال یاد بگیریم. در نقد فصل دوم «آرکین» ایرادهای زیادی به آن گرفتم، ولی در نهایت «آرکین» با وجود تمام ایرادهایش تجربه‌ای به‌یادماندنی و دوست‌داشتنی است. این سریال بین انیمیشن‌های دیگر رقیب خاصی ندارد و از لحاظ فنی و سبک‌وسیاق بصری شاید بهترین انیمیشن تاریخ باشد. ایرادهای قصه‌گویی هم که به چشم می‌آیند، به‌خاطر سطح انتظار بالایی است که خود انیمیشن برایمان ایجاد کرده بود، وگرنه در آثار سطح‌پایین‌تر که اصلاً نیازی نیست مو را از ماست بیرون بکشیم.

«آرکین» درباره‌ی شخصیت‌هایی است که مشکلات بزرگی دارند، ولی با وجود تمام این نقص‌ها و کمبودهای شخصیتی نمی‌توان دوستشان نداشت و باهاشان احساس همذات‌پنداری نکرد. بنابراین جای تعجب ندارد که خود سریال در فصل ۲ مثل شخصیت‌هایش شد: دارای ایراد، ولی همچنان دوست‌داشتنی. شاید سازندگان سریال از عمد این اشکالات را در آن گنجاندند تا انگیزه داشته باشند برای ساختنی سریالی بی‌نقص در بستر دنیای «لیگ آو لجندز» به تکاپو ادامه دهند. به قول ویکتور: «رسیدن به کمال هیچ پاداشی در پی ندارد.»

نکات مثبت

• شخصیت‌های چندلایه و دوست‌داشتنی
• یکی از بهترین انیمیشن‌های تاریخ از لحاظ فنی و بصری
• دنیاسازی قوی و عمیق، خصوصاً در مقایسه با آثار رقیب
• در تناسب بودن پیام انتهای داستان با قوس داستانی شخصیت‌ها
• اشارات قوی به دنیای «لیگ آو لجندز» که برای طرفداران بازی لذت تماشای سریال را دو چندان می‌کند

نکات منفی

• عدم پرداخت کافی به رابطه‌ی میان جیس و ویکتور
• پتانسیل هدررفته‌ی شخصیت وارویک (وندر گرگینه‌شده)
• اهمیت پایین شخصیت‌هایی که در فصل ۲ معرفی شده‌اند
• اثر منفی فن‌سرویس در روابط رمانتیک و صحنه‌های اکشن
• آهنگ روایی (Pacing) بیش‌ازحد شتاب‌زده؛ شاید سریال نیاز به ۳ فصل داشت
• روایت آشفته بعضی قسمت‌ها، طوری‌که هنگام تماشای برای بار اول شاید خیلی از صحنه‌ها گیج‌تان کنند
• کاهش عمق معنایی و احساسی صحنه‌های اکشن در مقایسه با فصل ۱ و تلاش بیش‌ازحد برای «خفن» جلوه دادن آن‌ها

انتشار یافته در:

مجله‌ی اینترنتی دیجی‌کالا

ایده‌ی پشت سریال «تد لاسو» از همان ابتدا عجیب بود: یک مربی فوتبال آمریکایی از آمریکا به انگلستان مهاجرت می‌کند تا در لیگ فوتبال (همان فوتبالی که با پا بازی‌اش می‌کنند!) مربی‌گری کند. از این نظر سریال پیوندی بین دو جریان فرهنگی در ظاهر نامتناقض به نظر می‌رسد: فوتبال/ فوتبال آمریکایی و کمدی آمریکایی/کمدی بریتانیایی.

همین پیوند عجیب کافی بود تا شاخک بسیاری را تیز کند که بخواهند سریال را تماشا کنند و ببینند سازندگان آن چطور توانسته‌اند تناقض‌های درونی آن را رفع کنند.

در ادامه‌ی مطلب خطر لو رفتن داستان وجود دارد

در فصل اول این تناقض به‌شکلی عالی رفع شد. سریال از عجیب بودن ایده‌ای که داشت، به نفع خود استفاده کرد و تا می‌توانست از آن درام و کمدی استخراج کرد. شخصیت تد لاسو از فوتبال چیزی نمی‌داند و بنابراین بسیاری از لحظات کمدی سریال از همین موضوع نشات می‌گیرند: تمسخر شدن و توهین شدن به او از جانب مردم فوتبال‌دوست انگلستان و خصوصاً طرفداران ای‌اف‌سی ریچموند (AFC Richmond) که برایشان سوال است چطور ممکن است این آمریکایی بی‌سواد و مشنگ به‌عنوان مربی تیم موردعلاقه‌یشان انتخاب شده باشد؟

جنبه‌ی دراماتیک داستان هم با این موقعیت کمدی گره خورده است (و از این لحاظ تد لاسو یک درامِدی (Dramedy) واقعی است): ربکا (Rebecca)، رییس ای‌اف‌سی ریچموند، از قصد تد لاسو را استخدام کرده تا این تیم با مخ زمین بخورد و مایه‌ی تحقیر و تمسخر همگان شود. حال هدفش از این کار چیست؟ انتقام گرفتن از شوهر سابق خیانتکار و عوضی‌اش که مالک قبلی باشگاه بود، ولی در دادگاه طلاق مجبور شد آن را به زنش بدهد و از قرار معلوم این باشگاه جزو معدود چیزهایی است که واقعاً در زندگی دوست دارد، برای همین جای تعجب ندارد که ربکا می‌خواهد نابود شدنش را ببیند.

در اینجا یک خط داستانی کلاسیک و پراستفاده برای آثار ورزشی را داریم: داستان شخصیت توسری‌خور که به پیروزی می‌رسد (Underdog Story)؛ کسی که شرایط از همه لحاظ به ضررش است، هیچ‌کس به او باور ندارد، خودش هم درگیر مشکلات شخصی است، ولی یک ویژگی فوق‌العاده دارد و با استفاده از آن نه‌تنها به پیروزی می‌رسد، بلکه روی همه‌ی بدخواهانش را کم می‌کند و شاید حتی آن‌ها را به طرفدار خود تبدیل می‌کند.

در «تد لاسو»، این ویژگی فوق‌العاده که باعث می‌شود ورق برای او و تیمش برگردد، خوش‌قلبی و خوش‌بینی شکست‌ناپذیر اوست. او نمونه‌ی بارز یک آمریکایی جنوبی خوش‌مشرب با کاریزمای عامه‌پسندانه (Folksy) است. مردم بریتانیا هم معروف‌اند به طعنه‌زنی و بدبین بودن، برای همین او نه‌تنها برای اعضای تیمش، بلکه برای کل بریتانیا یک فویل (Foil) شخصیتی است و سریال هم از این موضوع نهایت استفاده را می‌برد. برای او برد و باخت اهمیت ندارد و خودش هم بارها روی این موضوع تاکید می‌کند. او صرفاً می‌خواهد با همه رابطه‌ای خوب داشته باشد، به آن‌ها کمک کند به خودشان باور داشته باشند و روحیه‌یشان را حفظ کنند.

در واقع، خوش‌قلبی ذاتی او آنقدر عمیق و تغییرناپذیر است که تا آخر فصل ۱، عملاً همه‌ی کسانی که تا آن لحظه یا از او بدشان می‌آمد، یا آدم حسابش نمی‌کردند، تحت‌تاثیر او قرار می‌گیرند و به‌اصطلاح به «لاسوییسم» ایمان می‌آورند. یکی از این افراد خود ربکا است که در صحنه‌ای احساسی در اواخر فصل ۱ به بدطینت بودن خود اعتراف می‌کند و از تد می‌خواهد او را ببخشد. تد هم بدون هیچ درام یا چالشی او را می‌بخشد. از او انتظار دیگری هم نمی‌شد داشت.

فصل ۱ «تد لاسو» در زمان درست عرضه شد؛ درست وسط پاندمی کرونا که حال همه گرفته بود و بدجوری به محتوای حال‌خوب‌کن نیاز داشتند. «تد لاسو» هم محتوای حال‌خوب‌کن در بهترین حالتش بود: یعنی چیزی که در عین خوب کردن حال آدم، لوس و سبک‌سرانه به نظر نمی‌رسد و واقعاً داستانی خوب با کیفیت فنی بالا را تعریف می‌کند.

فصل ۱ «تد لاسو» آنقدر مورد تمجید و تحسین قرار گرفت و حال‌وهوای حال‌خوب‌کن آن آنقدر تبلیغ شد که انگار این موهبت به‌هنگام ساخت فصل ۲ و فصل ۳ به زنجیری تبدیل شد که دست‌وپای نویسندگان سریال را بست. چگونه؟ اجازه دهید توضیح دهم.

دلیل این‌که فصل ۱ «تد لاسو» واقعاً حال آدم را خوب می‌کرد این بود که تد لاسو با یک عالمه عنصر منفی مواجه بود و اگر به‌خاطر انرژی مثبتش نبود، از جانب این عناصر زمین می‌خورد. در واقع اگر هر آدم دیگری جز تد لاسو در موقعیت او قرار داشت، احتمالاً تبدیل به برج زهرمار می‌شد و بدبختی‌اش را سر دیگران خالی می‌کرد. برای همین خوش‌بینی و مثبت بودن تد لاسو واقعاً مثال‌زدنی و قهرمانانه به نظر می‌رسد و باعث می‌شود او را به چشم آدمی ببینیم که ای‌کاش در زندگی خودمان داشتیم.

ولی در فصل ۲ دیگر هیچ‌کدام از این عناصر منفی وجود ندارند: ربکا اکنون بزرگ‌ترین هوادار تد است، جیمی (Jamie)، فوتبالیست مغرور و بدعنق می‌خواهد به‌خاطر علاقه و احترام پنهانش به تد لاسو ای‌اف‌سی ریچموند برگردد، ترنت کریم (Trent Crimm)، روزنامه‌نگار بی‌رحمی که در نظرش استخدام تد لاسو جوک بود، به او ایمان آورده و عملاً همه‌ی اعضای تیم عاشق تد لاسو شده‌اند.

در فصل ۲ عاملی که باعث شد فصل ۱ کار کند وجود ندارد: کشمکش. تنها عاملی که در سریال کشکمکش ایجاد می‌کند روپرت (Rupert)، همسر سابق ربکا است که او هم طرف حسابش بیشتر ربکا است تا تد.

این مسئله باعث شده که در فصل ۲، شخصیت تد لاسو در سریالی که اسمش را یدک می‌کشد به حاشیه برود و بسیاری از قسمت‌های سریال پرداختن به مسائل رندوم حال‌خوب‌کن باشند که هیچ ربطی به داستان اصلی ندارند، چون داستان اصلی خاصی هم وجود ندارد. از آن بدتر، به‌خاطر عدم وجود این عناصر منفی، خوش‌بینی و خوش‌قلبی تد دیگر قهرمانانه یا مثال‌زدنی به نظر نمی‌رسد. انگار صرفاً یک ویژگی رفتاری غیرضروری و شاید حتی اعصاب‌خردکن است. (البته اگر از حق نگذریم، شاید این مسئله عمدی بوده باشد، چون سازندگان سریال در فصل ۲ می‌خواهند سمت و سوی تاریک‌تر شخصیت تد را اکتشاف کنند.)

این مشکل به‌طور خاص در دو اپیزود هویداست: اپیزود ۴ و ۹ فصل ۲ که البته بنا به درخواست آمازون برای ۱۲ اپیزودی کردن فصل ۲ ساخته شدند، ولی با این حال محتوایی که برایشان انتخاب شده، نماینده‌ای از تغییر مسیر سریال در فصل ۲ است.

اپیزود ۴ فصل ۲ درباره‌ی شب کریسمس است و این‌که شخصیت‌های سریال آن را چگونه سپری می‌کنند. هدف این اپیزود حال‌خوب‌کنی در شدیدترین حالت ممکن است و تا حدی شاید هم در این کار موفق شود، ولی مشکل اینجاست که دز آن آنقدر بالاست که در بعضی صحنه‌ها بچگانه می‌شود و ممکن است دل مخاطب را بزند. مثلاً در آن روی (Roy) و کیلی (Keely) متوجه می‌شوند که خواهرزاده‌ی فیبی از بوی بد دهان رنج می‌برد و یکی از هم‌کلاسی‌هایش از این بابت به او زور گفته است. وقتی آن‌ها ریشه‌ی این مشکل را می‌فهمند، فیبی را دم در خانه‌ی آن پسر می‌برند تا برایش یک نامه بخواند و در آن به او توضیح دهد که چه کار بدی کرده است. بیش‌ازحدی جزئی بودن سناریو به کنار، متنی که فیبی از روی آن برای پسرک می‌خواند آنقدر بچگانه است که انگار شاهد صحنه‌ای از برنامه‌کودک هستیم.

آخر اپیزود هم این‌گونه تمام می‌شود که آخر شب همه‌ی شخصیت‌های سریال دور هم جمع می‌شوند و با موزیسین‌های دوره‌گردی که قبل‌تر به آن‌ها کمک مالی کرده بودند، مثل شخصیت‌های دیزنی شروع به آواز خواندن می‌کنند.

در این‌که این اپیزود پتانسیل این را دارد که حال عده‌ای را خوب کند شکی نیست، ولی نمی‌توان این را نادیده گرفت که مصداق شیرینی‌ای است که زیادی شیرین است. در واقع این اپیزود به‌نوعی نماینده‌ی مسیری است که سریال از آن نقطه به بعد وارد آن شد؛ مسیری که شاید مورد پسند عده‌ای باشد، ولی عده‌ای دیگر را بدجوری پس بزند: تبدیل شدن به سریالی که بیشتر درباره‌ی حس‌بازی لحظه‌ای (Vibing) است تا قصه‌گویی منسجم.

در واقع این حس‌بازی گاهی آنقدر شدید می‌شود که شاید یادتان برود «تد لاسو» سریالی درباره‌ی فوتبال و تلاش یک تیم باشگاهی برای برنده شدن است. یکی از شدیدترین مثال‌ها در این زمینه اپیزود ۸ فصل ۳ است که در آن بخش قابل‌توجهی از اپیزود به خرده‌پیرنگ لو رفتن ویدیویی مستهجن از کیلی و تاثیر آن روی زندگی اوست. این اپیزود انتقادهای زیادی از جانب طرفداران برانگیخت، چون این خرده‌پیرنگ به داستان کلی بسیار بی‌ربط به نظر می‌رسید، خصوصاً با توجه به این‌که در فصل ۳ کلاً کیلی از ای‌اف‌سی ریچموند جدا می‌شود و در محیطی دیگر شروع به کار می‌کند و پیوند داستان او با داستان اصلی سریال بسیار ضعیف بود و اختصاص دادن زمان به چنین مسائلی هرچه بیشتر این بی‌ربط بودن را در چشم می‌کرد؛ در واقع بعضی از طرفداران گمانه‌زنی کردند که شاید آمازون می‌خواهد زمینه‌سازی برای یک سریال اسپین‌اف دیگر با موضوع کیلی را بچیند و برای همین اینقدر از وقت سریال را به او اختصاص می‌دهد.

فصل ۲ به‌نوعی با این ماجراجویی‌های مقطعی (که کیفیت‌شان بالا و پایین دارد) می‌گذرد، ولی در انتهای فصل اتفاقی می‌افتد که دوباره آن بار دراماتیک جانداری را که سریال به آن نیاز داشت به آن اضافه می‌کند: نیت (Nate)، مرد توپ‌جمع‌کنی که استعداد مربی‌گری داشت و به‌لطف تد لاسو استعدادش دیده شد و داخل کادر فنی تیم آورده شد، احساس می‌کند تد لاسو به او کم‌توجهی کرده و به‌خاطر حس تزلزل و خودکم‌بینی شدیدش (که ناشی از سخت‌گیری پدرش است) به او خیانت می‌کند و در مقام مربی، به تیم وست‌هم (Westham)، تیم متعلق به روپرت که رقیب اصلی ای‌اف‌سی ریچموند است می‌پیوندد.

پیوستن نیت به وست‌هم و تبدیل کردن او از دوست به دشمن دقیقاً همان چیزی بود که سریال به آن نیاز داشت:  اضافه کردن یک عنصر منفی پیچیده از نوع دوست/دشمن به داستان (مثل ربکا در فصل ۱) که فویل مناسبی برای خوش‌قلبی تد باشد.

با این حال، در فصل ۳، دشمنی بین تد و نیت بدون هیچ نقطه‌ی اوج دراماتیک خاصی به پایان می‌سد و او پس از وارد رابطه شدن با دختر موردعلاقه‌اش سربه‌راه می‌شود و آخر سر بدون هزینه‌ی خاصی نزد تد برمی‌گردد.

نیت روی کاغذ یکی از جالب‌ترین شخصیت‌های سریال است و قوس داستانی او جزو واقع‌گرایانه‌ترین و روان‌شناسانه‌ترین موارد سریال (و به‌نوعی یادآور قوس داستانی آناکین اسکای‌واکر/دارث ویدر در جنگ ستارگان) است. با این حال، سریال در زمینه‌ی وصل کردن نقاط مختلف این قوس داستانی به هم عملکردی ایده‌آل ندارد؛ هم دشمن شدن او با تد و هم دوست شدن دوباره‌ی او با تد ضرب‌آهنگ درستی ندارند و زیاد نمی‌توان با تصمیم نیت در هر دو موقعیت ارتباط برقرار کرد (خصوصاً دشمنی‌اش).

یکی از ویژگی‌های سریال – که آن را منحصربفرد می‌کند – این است که برخلاف بیشتر سریال‌ها، تمایل زیادی به ایجاد بار دراماتیک ندارد و بسیاری از لحظاتی که به نظر می‌رسد باید شاهد قهر و دعوا و سوءتفاهم باشیم، خیلی ساده حل می‌شوند. این ویژگی  «تد لاسو» شاید قابل‌تحسین باشد، چون شنا کردن برخلاف آب است و شاید حتی بتوان گفت سبک قصه‌گویی‌ای جدید در رسانه‌ی سریال است: قصه‌گویی‌ای که نه بر پایه‌ی ایجاد کشمکش و دوشیدن آن تا حد نهایت، بلکه نشان دادن این بنا شده که انسان‌ها اگر کمی از خود ترحم و صبر به خرج دهند، رابطه‌یشان خیلی با هم بهتر می‌شود.

«تد لاسو» به‌عنوان یک سریال فوتبالی قابل‌انتقاد است، چون تصویرسازی آن از فضای فوتبال و باشگاه‌ها واقع‌گرایانه نیست و از یک‌جا به بعد باشگاه ای‌اف‌سی ریچموند شبیه به تصور دیزنی از یک باشگاه فوتبال می‌شود تا خود واقعی آن. احتمالاً بسیاری از طرفداران پر و پا قرص فوتبال با دیدن آن صحنه‌ای که بازیکنان ریچموند ادای بازیکنان فوتبال آمریکایی را درمی‌آورند تا حریف را گول بزنند، چشمان خود را در حدقه چرخاندند.

با این حال، نمی‌توان کتمان کرد که وقتی سریال روی فوتبال و برد و باخت متمرکز می‌شود، حقیقتاً به نقطه‌ی اوج خود می‌رسد. عملاً هر بار که ریچموند یک بازی حساس دارد، هیجان و جذابیت سریال به سطح یک مسابقه‌ی فوتبال حساس واقعی می‌رسد و احتمالاً خودتان هم میخکوب می‌شوید تا ببینید بازی چند چند می‌شود. چون برخلاف جنبه‌های دیگر سریال (مثل زندگی شخصی شخصیت‌ها) که در آن نویسندگان با ارفاق زیاد همه‌چیز را به‌خوبی و خوشی حل می‌کنند، در زمین فوتبال هر اتفاقی ممکن است بیفتد و نویسندگان از این‌که ریچموند را بدجور ببازانند، ابایی ندارند.

همان‌طور که اشاره شد، سریال «تد لاسو» اثری است که در زمان مناسب منتشر شد و دقیقاً همان چیزی بود که مردم به آن نیاز داشتند. اگر با دیدی سخت‌گیرانه و انتقادی به آن نگاه نشود، لحظات خوشی را فراهم می‌کند، خصوصاً با توجه به این‌که سطح کیفی سریال از همه لحاظ عالی است و در آن همه‌ی بازیگران (خصوصاً جیسون سودکیس (Jason Sudekis) در نقش تد لاسو) بهترین عملکرد خود را به نمایش گذاشته‌اند.

با این حال، «تد لاسو» هم بسیاری از آثار روز از یک جنبه ضربه خورده و آن هم نویسندگی است، خصوصاً از فصل ۱ به بعد. بسیاری از تصمیمات تیم نویسندگان سریال سوال‌برانگیز است، مثل:

• خرده‌پیرنگ‌های بعضاً بی‌ربطی که روی آن‌ها تمرکز می‌شود، در حالی‌که در جایی دیگر داستانی جالب‌تر در جریان است
• تعداد ارجاعات بسیار زیاد به فرهنگ عامه که گاهی به خلق دیالوگ‌های معذب‌کننده و غیرمنطقی منجر می‌شوند (آخر چرا شخصیتی مثل دنی روخاس (Dani Rojas) باید به فیلم ماگنولیا (Magnolia) ارجاع دهد؟)
• گنجاندن صحنه‌هایی که بعضاً از شدت سانتی‌مانتال بودن دل را می‌زنند (مثل صحنه‌ی خداحافظی اعضای تیم با تد لاسو که در آن با حالتی بی‌تناسب شروع به رقصیدن و آواز خواندن می‌کنند، انگار که از وسط فیلم هندی بیرون آمده‌اند).

با این حال، اگر بتوانید اشکالات سریال در زمینه‌ی نویسندگی را نادیده بگیرید و واقعاً دنبال چیزی هستید که تماشایش حالتان را خوب کند – چه فوتبال دوست دارید، چه ندارید – «تد لاسو» واقعاً حال‌تان را خوب خواهد کرد؛ هرچند گاهی شاید بیش‌ازحد.

انتشار یافته در:

مجله‌ی اینترنتی دیجی‌کالا

شناسنامه‌ی سریال «پسران»

خالق: اریک کریپکی
بازیگران: کارل اوربن، آنتونی استار، جک کویید، ارین موریارتی و…
خلاصه داستان: گروهی از یاغیان در صدد مبارزه با ابرقهرمان‌های فاسدی برمی‌آیند که در حال سوءاستفاده از ابرقدرت‌هایشان هستند.
امتیاز کاربران IMDb به سریال: ۸.۷ از ۱۰
امتیاز متاکریتیک: فصل اول: ۷۴/۱۰۰ / فصل دوم: ۸۰/۱۰۰ / فصل سوم: ۷۷/۱۰۰

بیان این ادعا که برای درک کشوری به بزرگی و پیچیدگی آمریکا بهتر است یک سریال ابرقهرمانی تماشا کنید، شاید کم‌لطفی در حق آمریکا یا لطف زیاد به سریال به نظر برسد. ولی سریال «پسران» (The Boys) یک مجموعه ابرقهرمانی معمولی نیست. این سریال در لفافه‌ی هجو آثار ابرقهرمانی که این روزها فرهنگ عامه را تسخیر کرده‌اند، بینشی عمیق نسبت به وضعیت آمریکا و بسیاری از سیاست‌های داخلی و خارجی آن ارائه می‌کند که بین بسیاری از آثار دیگر، حتی آثار واقع‌گرایانه، کم‌سابقه است.

اگر اخبار مربوط به آمریکا را دنبال کنید، احتمالاً از جنگ فرهنگی‌ای که آنجا بین راست‌گرایان و چپ‌گرایان جریان دارد آگاهید، جنگ فرهنگی‌ای که از زمان ریاست‌جمهوری ترامپ به اوج خود رسید و آنقدر تنش‌های مختلف آفرید که باعث شد بسیاری از افراد زمزمه‌ی نزدیک بودن جنگ داخلی دیگری را در آمریکا سر دهند.

دلیل به وجود آمدن این تنش، پدیدار شدن یک ذهنیت جدید بین مردم آمریکا است که دهه‌ها بود در حلقه‌های آکادمیک و روشن‌فکرانه – یا از زبان دشمنان آمریکا – بیان می‌شد و بالاخره طی دهه‌ی گذشته به گفتمان جریان اصلی داخل خود آمریکا راه پیدا کرده است. آن ذهنیت هم این است که ما آمریکایی‌ها آنقدرها هم که فکر می‌کنیم خوب نیستیم. ما در کار کشورهای دیگر دخالت کرده‌ایم. ما برای مبارزه و دشمنان‌مان از گروه‌ها و سازمان‌هایی حمایت کردیم که یا پلید بودند یا بعداً به دشمن خودمان تبدیل شدند. ما نسبت به اقلیت‌های نژادی و جنسی داخل مرزهای کشور خودمان ظلم کردیم. ما چطور می‌توانیم نقش پلیس دنیا را ایفا کنیم، در حالی‌که کارنامه‌ی خودمان اینقدر سیاه است؟ طبیعتاً آن طرف بحث هم کسانی قرار دارند که اعتقاد دارند ما آمریکایی‌ها خیلی هم خوبیم و این آمریکاستیزی‌ای که راه افتاده، توطئه‌ی دشمنان است.

سریال د بویز با رویکردی آگاهانه به این جنگ فرهنگی نوشته شده است. با این‌که دست‌اندرکاران سریال خودشان هم مثل بسیاری از کسانی این روزها در عرصه‌ی رسانه و سرگرمی در آمریکا کار می‌کنند در جبهه‌ی چپ‌گرایان قرار دارند، ولی به‌طور غیرمنتظره‌ای نسبت به تمام جنبه‌های مصنوعی و ریاکارانه‌ی جنبش خودشان آگاه‌اند و آن را بی‌رحمانه هجو می‌کنند. به‌عنوان مثال، یکی از بزرگ‌ترین هدف‌های هجو و نقد سریال سلبریتی‌هایی هستند که در زندگی شخصی خودشان از لحاظ اخلاقی ورشکسته هستند، ولی دائماً در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی سعی دارند خود را دغدغه‌مند و آگاه نشان دهند و تلاش‌شان بسیار ناشیانه جلوه می‌کند. سث روگن (Seth Rogen)، یکی از تهیه‌کنندگان اجرایی سریال که در ساخته شدن آن نقش داشته، در دنیای واقعی دقیقاً مصداق سلبریتی‌ای است که این سریال بی‌رحمانه نقد می‌کند. برای من جای سوال دارد که آیا خودش نسبت به این موضوع آگاه است؟!

عاملی که باعث شده د بویز در مقایسه با آثار مشابه در هجو وضعیت فعلی آمریکا موفق عمل کند این است که سازندگان آن درک عمیقی نسبت به ساز و کار قدرت دارند و کارشان نه صرفاً ارجاع به اتفاقات تاریخی، بلکه تجزیه‌وتحلیل آن‌ها در بستر سریال است؛ آن‌ها نسبت به این موضوع آگاه‌اند که در به وجود آمدن وضعیت فعلی آمریکا هم ایگو و روان‌شناسی فردیت‌های قدرتمند دخیل بوده، هم رسانه‌ها و ابرشرکت‌هایی که فردیت اشخاص در آن‌ها حل شده است.

به‌عنوان مثال، شرور اصلی سریال، هوم‌لندر (Homelander) مصداق خوبی از این دوگانگی است. هوم‌لندر فردی بسیار بیمار و بی‌رحم است و پلیدی او تا حد زیادی روابط بین شخصیت‌های داستان را کنترل می‌کند. ولی او به‌طرز عجیبی برده‌ی رسانه‌ها و وات (Vought)، ابرشرکتی است که برای آن کار می‌کند.

یکی از درون‌مایه‌های اصلی سه فصل اول سریال، رابطه‌ی هوم‌لندر با رسانه‌ها و وات است. در ابتدا هوم‌لندر غلام حلقه‌به‌گوش این دو نهاد قدرتمند است. درست است که او در پشت‌صحنه، وقتی که هیچ دوربینی او را نشان نمی‌دهد، کثافت‌کاری‌های خودش را انجام می‌دهد، ولی او فکر می‌کند کل راحتی، آزادی و محبوبیتی که در اختیار دارد، در گروی نمایشی است که برای رسانه‌ها اجرا می‌کند، نمایشی که برای وات سود به ارمغان می‌آورد.

در جریان فصل دوم سریال او با استورم‌فرانت (Stormfront) آشنا می‌شود، ابرقهرمانی که ظاهراً بینشی عمیق‌تر به ساز و کار رسانه دارد. برخلاف هوم‌لندر، که به اجرای نمایش‌های مصنوعی و کسل‌کننده برای رسانه‌ها راضی است، استورم‌فرانت می‌داند که این کلک‌ها دیگر برای مردم قدیمی شده است. مردم می‌دانند که این کارزارهای تبلیغاتی که در آن همه‌چیز پاک و منزه و بی‌نقص به نظر می‌رسد مصنوعی است، چون مردم به درجه‌ای از خودآگاهی رسیده‌اند که سی چهل سال پیش از آن بی‌بهره بودند.

برای همین استورم‌فرانت به حربه‌های تبلیغاتی‌ای روی می‌آورد که نسل جدید با آن‌ها حال می‌کند: استفاده از میم‌ها، انتقاد از ریاکاری بقیه، ارائه‌ی تصویری باصفا و خاکی از خود و ایجاد این تصور که «آره، منم یکی از شماها هستم».

در ابتدا هوم‌لندر از دست استورم‌فرانت عصبانی می‌شود، چون فکر می‌کند که می‌خواهد محبوبیت او را غصب کند. ولی استورم‌فرانت با ابراز علاقه به او دلش را می‌برد و ذهنیت خود را به هوم‌لندر هم منتقل می‌کند. استورم‌فرانت در دیالوگی به‌یادماندنی به هوم‌لندر می‌گوید:

شما ۲۷۳ میلیون دلار روی اون کمپین تبلیغاتی مزخرف «نجات آمریکا» خرج کردید، ولی من با پنج‌تا یارو که دارن روی لپ‌تاپ میم می‌سازن تو رو روی یه انگشت می‌چرخونم. من عملاً با کارت هدیه‌ی آربیز (Arby’s) بهشون دستمزد می‌دم. تو دیگه نمی‌تونی کل کشور رو عاشق خودت نگه داری. هیچ‌کس نمی‌تونه. پس برای چی داری تلاش می‌کنی؟ تو به پنجاه میلیون آدمی که عاشقت باشن نیاز نداری. فقط به پنج میلیون آدم نیاز داری که حسابی عصبانی باشن. احساسات خریدار دارن. خشم خریدار داره. تو طرفدار داری. من سرباز دارم.

در ادامه معلوم می‌شود که استورم‌فرانت در گذشته یکی از اعضای عالی‌رتبه‌ی حزب نازی آلمان بوده است و صرفاً به‌خاطر ابرقهرمان بودنش توانسته با وجود سن زیادش جوان بماند. استورم‌فرانت همچنان به عقاید نازیسم پایبند است و در واقع دلیل علاقه‌اش به هوم‌لندر هم این است که او را تجلی بی‌نقصی از ایده‌آل «نژاد برتر» می‌بیند.

برملا شدن این نکته‌ی داستانی مثالی از هجویه‌ی عمیق از زمان حال است. استورم‌فرانت شخصیتی است که از راه رسانه و با استفاده از روش‌های مدرن چون میم‌ها، حرف‌هایی می‌زند که برای بسیاری از مردم آمریکا خوشایند است. این حرف‌ها الهام‌گرفته از مواضع راست‌گرایان واقعی آمریکا (و به‌خصوص آلت‌رایت‌ها (Alt-Right)) است که نقش مهمی در رسیدن ترامپ به ریاست جمهوری داشتند. درست است که استورم‌فرانت مستقیماً از نژادپرستی طرفداری نمی‌کند، ولی عملاً اگر در دل ایما و اشاره‌ی حرف‌هایش بروید (مثلاً در انقراض قرار داشتن نژاد سفید)، برداشتی جز نژادپرستی و خودبرتربینی نژاد سفید نخواهید داشت.

به‌عبارت دیگر، استورم‌فرانت موفق شد با به‌روزرسانی روش‌های پروپاگاندا و استدلال کردن، تمام مواضع حزب نازیسم را در آمریکا جا بیندازد و وارد جریان اصلی بکند، بدون این‌که هیچ اشاره‌ی مستقیمی به نازیسم داشته باشد. همان‌طور که خودش می‌گوید: «مردم با حرف‌هایی که من می‌زنن موافقم. فقط از لفظ «نازی» خوششون نمیاد.»

خط روایی مربوط به استورم‌فرانت در فصل دوم به‌نوعی هجویه‌ای از تمام حربه‌هایی بود که راست‌گرایان آمریکایی برای جا انداختن نظریات جنجالی‌شان در گفتمان جریان اصلی استفاده کردند. یکی از این روش‌ها استفاده از میم بود. پیروان آلت‌رایت از راه ساختن میم‌های نژادپرستانه، زن‌ستیزانه و یهودستیزانه و توزیع کردنشان در فورچن (۴chan) – که در سریال هم اسماً مورد اشاره قرار می‌گیرد – نقش موثری در جا انداختن این ایده‌ها بین نسل جدید داشتند. چون نه‌تنها بسیاری از این میم‌ها ذکاوت‌مندانه بودند، بلکه اگر کسی بهشان اعتراض می‌کرد، به بی‌جنبه بودن و نازک‌نارنجی بودن متهم می‌شد.

غیر از این با توجه به این‌که جو فرهنگی آمریکا طوری نبود که کسی بتواند مستقیماً از نژادپرستی و زن‌ستیزی طرفداری کند، بسیاری از ایده‌های این‌چنینی پشت استدلال‌های تدافعی (و نه تهاجمی) مخفی شدند. یعنی به‌جای این‌که گفته شود ما سفیدها نژاد برتریم و حق داریم به نژادهای سطح‌پایین‌تر احاطه داشته باشیم، این استدلال مطرح شد که آمار زاد و ولد سفیدپوستان رو به کاهش است و اگر این وضعیت پیش برود، تا چند دهه‌ی دیگر سفیدها در کشورهای خودشان به اقلیت تبدیل می‌شوند. به جای این‌که بگویند مردها از زن‌ها برترند و باید روی آن‌ها احاطه داشته باشند و بدن و رفتار جنسی آن‌ها را کنترل کنند، این استدلال مطرح شد که آزادی جنسی باعث شده بسیاری از مردها ناخواسته تنها و بدون زوج شوند، چون زنان عمدتاً جذب ۲۰ درصد مردان سطح‌بالای جامعه می‌شوند و سر ۸۰ درصد دیگر بی‌کلاه می‌ماند.

هوم‌لندر خودش زیاد اهل این عقاید سیاسی افراطی نیست. حتی وقتی یک بار استورم‌فرانت در حال بیان نظریات نژادپرستانه‌اش به پسرش رایان (Ryan) است، قیافه‌اش توی هم می‌رود؛ انگار که دارد به این فکر می‌کند که من از این زن خوشم می‌آید، ولی مثل این‌که مزخرفاتش را زیاد جدی می‌گیرد. از این نظر هوم‌لندر نماینده‌ی چهره‌ی دیگری از راست‌گرایی در آمریکا است. او نماینده‌ی آمریکایی‌هاست که لزوماً درگیری خاصی با تاریخ و ایدئولوژی و استدلال ریختن ندارند، بلکه صرفاً می‌خواهند قدرتمندترین زورگوی داخل اتاق باشند.

کاملاً مشخص است که هوم‌لندر قرار است نماینده‌ی ترامپ باشد. او از هوش و ذکاوت برای شناختن آدم‌های اطرافش برخوردار است و بلد است چطور آن‌ها را از راه تهدید و تطمیع به خود وفادار نگه دارد و کنترل کند، ولی از ایدئولوژی خاصی پیروی نمی‌کند و حرف‌هایش عمق فکری خاصی ندارند. تا موقعی‌که او در قدرت باشد و احساس کند از دیگران عشق و احترام کافی دریافت می‌کند، همین برایش کافی است. ایدئولوژی هوم‌لندر از خودپرستی فراتر نمی‌رود.

از بعضی لحاظ هوم‌لندر در مقایسه با استورم‌فرانت فرد بهتری است. او هم نژادپرست و زن‌ستیز و اقلیت‌ستیز است، ولی هیچ‌کدام از تعصبات او ریشه‌ی عمیق و ایدئولوژیک ندارند. برخلاف استورم‌فرانت که با کسی مثل ای‌ترین (A-Train) صرفاً به‌خاطر سیاه‌پوست بودنش با انزجار برخورد می‌کند، هوم‌لندر زیاد درگیر جنسیت و نژاد بقیه نیست و شاید فقط در صورتی‌که از یک نفر شخصاً بدش بیاید، از نژاد و جنسیتش در قالبی توهینی لحظه‌ای علیه او استفاده کند. ولی همین عمق فکری نداشتن او را در برابر نیرنگ شخصی مثل استورم‌فرانت بسیار آسیب‌پذیر می‌کند.

اگر بخواهیم با دیدی نمادگرایانه به رابطه‌ی بین استورم‌فرانت و هوم‌لندر نگاه کنیم، هوم‌لندر به‌نوعی نماینده‌ی توده‌ی مردم آمریکاست؛ مردمی که برای قدرت و غرور ملی ارزش قائل‌اند و قدرت و غرور فردی را نماینده‌ای از آن می‌بینند، ولی ذهنیتی ایدئولوژی‌زده ندارند و صرفاً می‌خواهند با خودشان حال کنند. استورم‌فرانت نماینده‌ی گروهی از روشنفکران و نظریه‌پردازان (مثل دست‌اندرکاران برایت‌بارت (Breitbart)) است که سعی دارند از روحیه‌ی قدرت‌سالارانه، مردسالارانه و خودمحور مردم آمریکا در راستای منافع ایدئولوژیک خود استفاده کنند و با برانگیختن خشم مردمی که در حالت عادی خشونت زبانی‌شان هیچ‌گاه قرار نبود به خشونت فیزیکی تبدیل شود، از آن‌ها سرباز بسازند. همه‌چیز هم در ابتدا با شوخی و میم شروع می‌شود.

در انتهای فصل دوم استورم‌فرانت شکست می‌خورد و هویتش به‌عنوان یک نازی واقعی فاش می‌شود، ولی اثری که روی هوم‌لندر گذاشته بود روی او باقی می‌ماند. او به‌خاطر بودن با استورم‌فرانت می‌فهمد که لازم نیست تا این حد بنده‌ی نظر مردم و تیترهای رسانه‌ای باشد. در ابتدای فصل سوم وات او را مجبور می‌کند دائماً در رسانه‌ها حاضر شود و بابت ارتباط نزدیکش با استورم‌فرانت نازی عذرخواهی کند. هربار که او یکی از این عذرخواهی‌ها را انجام می‌دهد، می‌توانید از روی صورتش تشخیص دهید که انگار بخشی از روحش در حال کنده شدن از وجودش است. او بابت هیچ چیز متاسف نیست، ولی مجبور است در این سیرک رسانه‌ای شرکت کند، تا این‌که طاقتش طاق می‌شود و در صحنه‌ای درخشان از کوره در می‌رود و جلوی روی دوربین زنده چهره‌ی واقعی خود را برملا می‌کند: او می‌گوید بابت هیچ چیز متاسف نیست، در نظرش از همه بهتر و قوی‌تر است، او دیگر از کنترل شدن از جانب رسانه‌ها و وات خسته شده است و قهرمان واقعی خود اوست، نه مردم (اشاره به شعار تبلیغاتی‌اش: قهرمان واقعی شما هستید.)

این قوس شخصیتی‌ای است که هوم‌لندر در سه فصل اول سریال طی می‌کند:

فصل اول – کاملاً بنده‌ی رسانه‌ها و ابرشرکت‌ها

فصل دوم – همچنان بنده‌ی رسانه‌ها و ابرشرکت‌ها، ولی به‌عنوان یک یاغی تحت‌کنترل

فصل سوم – رهاشده از بند رسانه‌ها و ابرشرکت‌ها

هوم‌لندری که از بند رسانه‌ها و ابرشرکت‌ها رها شده و می‌تواند خودش باشد، بسی ترسناک است. در انتهای فصل سوم او یکی از لیبرال‌ها را که به‌شکلی توهین‌آمیز به سمت پسرش چیزی پرتاب می‌کند، در ملاءعام و جلوی طرفدارانش با لیزر می‌کشد. این کاری بود که در فصل اول سریال انجامش از جانب هوم‌لندر غیرقابل‌تصور بود، ولی حالا او به‌قدری احساس استقلال می‌کند که جرئت انجام چنین کاری را جلوی مردم پیدا کرده است. طرفدارانش چند لحظه با شوک محض به این صحنه نگاه می‌کنند، اما بعد شروع به هورا کشیدن برای هوم‌لندر می‌کنند. هوم‌لندر هم با تردید شروع به لبخند زدن می‌کند. این لحظه‌ای بسیار ارزشمند برای اوست: او بالاخره پذیرفته شده، ولی نه با نمایش بازی کردن، بلکه با نشان دادن خود واقعی‌اش.

همچنین این صحنه از سریال بازتابی از یکی از نقل‌قول‌های عجیب ترامپ است. او در یکی از کارزارهای انتخاباتی‌اش در سال ۲۰۱۶ گفت: «من می‌تونم وسط خیابان پنجم (Fifth Avenue) وایستم و به یکی شلیک کنم، بدون این‌که هیچ‌کدوم از رای‌دهنده‌هام رو از دست بدم، باشه؟» احتمالاً منظور ترامپ از این نقل‌قول تحسین از طرفدارانش به‌خاطر وفاداری‌شان بود، ولی در سریال چهره‌ای از این طرفداری را می‌بینیم، و این وفاداری بسیار خطرناک و دیوانه‌وار جلوه می‌کند.

غیر از هوم‌لندر، بسیاری از شخصیت‌های دیگر سریال و قوس شخصیتی‌شان نیز به‌نوعی با حوادث واقعی در تاریخ معاصر آمریکا گره خورده است.

مثلاً شخصیت ای‌ترین نماینده‌ی سلبریتی‌های سیاه‌پوست موفقی است که به‌نوعی ریشه‌های واقعی خود را فراموش کرده‌اند. او در طول سریال، با از دست دادن قدرت خود،‌ دوباره این ریشه‌ها را به یاد می‌آورد، ولی آنقدر نوچگی بالاسری‌هایش را کرده که دیگر هویت جنگندگی برایش باقی نمانده. به قول خودش: «من مایکل جوردنم. مالکوم اکس نیستم.» هر تلاشی که برای بهتر شدن شرایط می‌کند، فقط به بدتر شدن شرایط منجر می‌شود.

مثلاً در فصل سوم خط داستانی‌ای وجود دارد که در آن ای‌ترین پی می‌برد که یکی از ابرقهرمان‌های درجه‌چندم وات به نام شاهین آبی (Blue Hawk) در محله‌‌ی سیاه‌پوست‌نشینی که برادرش در آن زندگی می‌کند سیاه‌پوست‌ها را بدون دلیل موجه می‌کشد. این خط داستانی مشخصاً مربوط به جنبش‌هایی چون بلک لایوز مترز (Black Lives Matter) و شکایت آن‌ها از خشونت شدید پلیس علیه افراد سیاه‌پوست است.

ای‌ترین با پی بردن به این موضوع از نفوذ خود در وات استفاده می‌کند و شاهین آبی را مجبور می‌کند تا به محله‌اش بیاید و شخصاً از مردم سیاه‌پوست عذرخواهی کند. شاهین آبی هم با اکراه قبول می‌کند، در محل حاضر می‌شود و در یک عذرخواهی افتضاح و مصنوعی (که در آن از استدلال کذایی «من دوست‌های سیاه‌پوست دارم» استفاده می‌کند) سیاه‌پوستان را هرچه بیشتر عصبانی می‌کند. وقتی مردم سیاه‌پوست او را بابت خشونتش به چالش می‌کشند او در ابتدا می‌گوید: «از لحاظ آماری محله‌های سیاه‌پوست‌نشین آمار جرم و جنایت بالاتری دارن.» و وقتی می‌بیند که این حرف‌ها فقط دارد مردم را خشمگین‌تر می‌کند، چهره‌ی واقعی خود را نشان می‌دهد و با خشونت و انزجار شروع به کتک زدن حضار می‌کند و حتی باعث فلج شدن پای برادر ای‌ترین هم می‌شود.

این صحنه مثال خوبی از ریشه‌ی مشکلات مربوط به خشونت پلیس علیه سیاه‌پوستان را نشان می‌دهد. شخصی مثل شاهین آبی در حدی نژادپرست نیست که آن را در همه‌ی موقعیت‌ها نشان دهد. مثلاً او به این واقف است که ای‌ترین در مقایسه با او مقام بالاتری دارد و احترام مناسب را به او نشان می‌دهد. او کاملاً نسبت به سلسله‌مراتب قدرت آگاه است و نژادپرستی درونی خود را فقط به سیاه‌پوستانی نشان می‌دهد که هدف آسانی باشند. همچنین از این صحنه متوجه می‌شویم افرادی چون شاهین آبی از عدم کنترل روی خشم رنج می‌برند و بدون‌شک ترکیب نژادپرستی و خشم انفجاری باعث شده که به سیاه‌پوست‌ها آزار برساند. این صحنه به‌خوبی نشان می‌دهد که چرا معضل بین پلیس‌ها و سیاه‌پوستان اینقدر لاینحل به نظر می‌رسد: از یک طرف بسیاری از نیروهای پلیس از اعماق وجود نفرت و انزجاری غیرقابل‌رفع نسبت به سیاه‌پوست‌ها احساس می‌کنند که در شرایط پرتنش خودش را به شدیدترین شکل ممکن نشان می‌دهد، ولی در شرایط عادی قادر به مخفی کردنش هستند؛ از طرف دیگر هم سیاه‌پوست‌ها به هیچ وجه حاضر نیستند عذرخواهی‌ها و بهانه‌جویی‌ّهای الکی ماموران پلیس را بپذیرند و با تاکید هرچه بیشتر روی این بی‌عدالتی این خشم را هرچه بیشتر علیه خود برمی‌انگیزند. تازه در یکی دیگر از اپیزودهای سریال به قضیه‌ای اشاره می‌شود که هرچه بیشتر غیرمنصفانه بودن این رفتار را نشان می‌دهد و آن هم این است که در دهه‌ی هشتاد، سازمان CIA برای تامین پول برای تجهیز کردن و حمایت از مبارزان راست‌گرای نیکاراگوئه‌ای مواد مخدر را بین محله‌های فقیرنشین پخش کرد و تاکید کرد که این مواد مخدر از محله‌هایی که سفیدپوست‌ها ساکن آن هستند دور بماند. به‌عبارتی CIA عمداً کاری کرد که محله‌های سیاه‌پوست‌نشین هرچه بیشتر در فقر و اعتیاد و جنایت فرو بروند، صرفاً برای این‌که اجازه ندهد یک کشور کوچک در آمریکای مرکزی دولت سوسیالیستی داشته باشد. با چنین دیدگاه تحقیرآمیزی که دولت به شهروندان غیرسفیدش دارد، حتی اگر محله‌های سیاه‌پوست‌نشین در جنایت غرق شده باشند، آیا این واقعاً تقصیر خودشان است؟

تعداد مثال‌ها از اتفاقات داخل سریال که نماینده‌ای از اتفاقات دنیای واقعی هستند زیاد است:

• پرداختن به جنبش #MeToo از راه خرده‌پیرنگ آزار جنسی رساندن دیپ (The Deep) به استارلایت (Starlight)
• هجو ساینتولوژی از راه خرده‌پیرنگ پیوستن دیپ به کلیسای مجامع (Church of the Collective)
• هجو تلاش‌های رسانه‌ای و شرکتی برای کنترل کردن سلبریتی‌ها از راه بی‌آبرو کردن و رستگار کردن آن‌ها از راه خرده‌پیرنگ قوس رستگاری دیپ (که بسیار بامزه هم است)
• پرداختن به مهمانی‌های آن‌چنانی و مخفیانه‌ی هالیوودی در اپیزود هیروگسم (Herogasm)
• هجو دغدغه‌مندی اجتماعی مصنوعی ابرشرکت‌ها و سلبریتی‌ها از طریق شخصیت اشلی، سیاست‌های وات برای لزبین جلوه دادن ملکه میو (Queen Maeve) (در حالی‌که او دوجنس‌گراست)، مخالفت وات با دغدغه‌مندی ای‌ترین سر سیاه‌پوست بودنش و تمایل او به بازگشت به ریشه‌های آفریقایی‌اش (هرچند که دغدغه‌مندی خود ای‌ترین هم مسخره است)
• پرداختن به رابطه‌ی مخفیانه‌ی کنگره‌ی آمریکا و ابرشرکت‌ها و ساختن اپوزیسیون‌های کنترل‌شده از راه زد و بندهای پشت‌پرده بین استن ادگار (Stan Edgar)، مدیرعامل وات و ویکتوریا نیومن (Victoria Neuman)، یک ابرقهرمان با هویت مخفی که در دولت آمریکا کار می‌کند و مثلاً کارش مبارزه با ابرقهرمانان یاغی است، ولی در عمل فقط ابرقهرمانان درجه‌چندم را که هیچ تاثیری روی هیچ چیز ندارند مواخذه می‌کند.
• پرداختن به رابطه‌ی آمریکا با تروریست‌ها و نیاز این کشور به دشمن‌تراشی برای خود. در فصل اول ما متوجه می‌شویم که یک سری تروریست سوریه‌ای به کامپاوند وی (Compound V)، ماده‌ای که از انسان‌های معمولی ابرقهرمان می‌سازد، دست پیدا کرده‌اند و این موضوع نگرانی زیادی ایجاد کرده است، چون حال آمریکا باید با یک سری ابرشرور تروریست دست‌وپنجه نرم کند. در پایان فصل اول متوجه می‌شویم خود شرکت وات عمداً این ماده را در اختیار تروریست‌ها قرار داده تا حضور ابرقهرمان‌های خودش را هرچه بیشتر ضروری نشان دهد. این خرده‌پیرنگ اشاره‌ای هوشمندانه به تلاش‌های آمریکا برای تجهیزسازی دشمنان خود در سرتاسر دنیا است تا از طریق ایجاد ترس و ارعاب نسبت به «دشمنان» خود، بودجه‌ی نظامی فوق‌العاده زیادش را توجیه کند.

به‌طور کلی چنین مثال‌هایی زیاد هستند و اگر سریال را تماشا کرده باشید، احتمالاً بسیاری از اشارات ریز و درشت آن به تاریخ معاصر آمریکا را متوجه خواهید شد. از این نظر سریال ادامه‌دهنده‌ی راه کمیک واچمن (Watchmen) است، کمیکی در سبک تاریخ موازی که از راه دخیل کردن ابرقهرمان‌ها در جنگ سرد بین آمریکا و شوروی دیدگاهی جدید درباره‌ی این واقعه‌ی تاریخی بزرگ و سیاست‌هایی که پشت آن دخیل بود فراهم کرد.

البته شاید بعضی افراد استدلال کنند که سریال بیش‌ازحد با آنچه در لحظه‌ی حال در حال وقوع است درگیر است و این مسئله باعث می‌شود تاریخ انقضای آن زود به پایان برسد. برای شخص من که سریال را موقع انتشار تماشا می‌کنم، این مسئله اصلاً نقطه‌ضعف نیست و اتفاقاً طنز و هجو آن را هرچه بیشتر قوی جلوه می‌دهد، ولی حقیقتاً برایم سوال است که تا ده سال دیگر که بسیاری از ارجاعات آن مبهم جلوه خواهند کرد، آیا این ویژگی سریال آن را از مد افتاده جلوه می‌دهد یا نه.

فارغ از این‌که در آینده قرار است سریال چگونه دیده شود، تجربه‌ی تماشای آن برای کسانی که در حال حاضر آن را تماشا می‌کنند بی‌نظیر است. شاید در دنیا آمریکا تنها کشوری باشد که بتوان با استفاده از ابرقهرمان‌ها نسبت به آن بینش سیاسی و اجتماعی عمیق فراهم کرد. شاید دلیلش این باشد که ابرقهرمان‌ها سمبل بی‌نقصی از تصویری باشند که آمریکا از خود دارد: یک کشور فوق‌العاده قدرتمند که خود را ناجی دنیا می‌بیند و به‌خاطر همین در بسیاری از زمینه‌ها برای خودش استثنا قائل است و خود را تافته‌ی جدابافته می‌بیند (این طرز فکر حتی در قالب عبارت American Exceptionalism ایدئولوژی‌سازی هم شده است). برای همین ایده‌ی موجود فوق‌العاده قدرتمندی که کارش نجات دادن دیگران است، با روحیه‌ی آمریکایی همسو است. ولی هر از گاهی آثاری مثل واچمن و د بویز منتشر می‌شوند که این تصورات را به بی‌رحمانه‌ترین شکل مورد انتقاد و بازبینی قرار می‌دهند؛ و نتیجه‌ی حاصل‌شده هم همیشه دیدنی از آب درمی‌آید.

انتشار یافته در:

مجله‌ی اینترنتی دیجی‌کالا

شناسنامه‌ی انیمه‌ی وایولت اورگاردن

سازنده: کانا آکاتسوکی (نویسنده‌ی لایت‌ناولی که انیمه از آن اقتباس شده)
صداپیشگان: یوئی ایشیکاوا، دایسوکه نامی‌کاوا، تاکِهیتو کویاسو
خلاصه داستان: دختر سربازی که از لحاظ احساسی سرد است، پس از پایان جنگ به‌عنوان نامه‌نویس زندگی‌ای جدید را از سر می‌گیرد. در جریان نامه نوشتن برای دیگران او سعی می‌کند احساسات خود را درک کند و به معنی آخرین جمله‌ای که مافوقش به او گفت پی ببرد.
امتیاز imdb به انیمه: ۸.۵ از ۱۰
امتیاز متاکریتیک: ندارد

وایولت اورگاردن (Violet Evergarden) انیمه‌ای است که تکلیفش با خودش و مخاطبش مشخص است: این انیمه درباره‌ی احساسات است و هدف کلی آن نیز خلق لحظاتی است که از لحاظ احساسی تاثیرگذار باشند. اگر قلب‌تان از جنس سنگ است و حس همذات‌پنداری را یکی از احساسات زائد بشری می‌دانید، احتمالاً وایولت اورگاردن چیزی برای عرضه به شما نخواهد داشت.

درجه‌ی بالای احساس‌گرایی که در وایولت اورگاردن شاهدش هستیم، به همان شدتی است که انیمه – به‌عنوان یک مدیوم – به آن معروف است و به‌ندرت می‌توان در آثار غربی احساس‌گرایی را تا این حد عریان و در مرکز توجه مشاهده کرد. این همیشه یکی از امتیازهای سازندگان انیمه نسبت به همتایان غربی‌شان بوده است. انگار همیشه برای ژاپنی‌ها راحت‌تر بوده تا صحنه‌هایی خلق کنند که انگار هدف‌شان چیزی نیست جز درآوردن اشک مخاطب، در حالی‌که اگر از تکنیک‌های بصری، صوتی و روایتی انیمه در آثار غیرژاپنی استفاده شود، آن اثر متهم به سانتی‌مانتالیسم و گول‌زنی احساسی (Emotional Manipulation) خواهد شد.

این ویژگی انیمه – یعنی احساس‌گرایی شدید آن – به‌طور کامل در وایولت اورگاردن جاری است. بستگی به انتظاری که از انیمه دارید، این می‌تواند یک نقطه‌ضعف یا نقطه‌قوت باشد. ولی به‌هرحال اگر وایولت اورگاردن را به‌طور کامل تجربه کنید – انیمه شامل ۱۳ اپیزود ۲۳ دقیقه‌ای، یک OVA نیم‌ساعته و دو فیلم سینمایی است – بعید است که در هیچ نقطه از لحاظ احساسی تحت‌تاثیر قرار نگیرید. این تاثیر احساسی، بسته به خلق‌وخوی خودتان، ممکن است از اشک‌آلود شدن چشم‌ها در دو سه لحظه تا هق‌هق‌ گریه کردن در لحظه‌های بسیار متغیر باشد.

با این حال، وایولت اورگاردن از آن انیمه‌ها نیست که از همان اول شما را در خود غرق کند. برای شخص من تا اپیزود پنجم ششم طول کشید تا موتور احساسی انیمه به‌طور کامل روشن شود و نقطه‌ی اوج احساسی آن نیز اپیزود دهم یازدهم است، یعنی تقریباً انتهای سریال. بنابراین اگر واقعاً دنبال انیمه‌ای هستید که احساسات‌تان را قلقلک دهد، وایولت اورگاردن انتخاب خوبی است، ولی باید کمی به آن فرصت دهید تا خودش را در دلتان جا کند.

دلیل این‌که کمی طول می‌کشد تا وایولت اورگاردن بتواند با شما ارتباط برقرار کند این است که زمینه و دنیایی نسبتاً نامتعارف دارد. انیمه در دنیایی خیالی اتفاق می‌افتد که یادآور نسخه‌ی رمانتیک‌سازی‌شده‌ی اروپا در اوایل قرن بیستم است، با همان حال‌وهوا، فرهنگ و سطح از تکنولوژی، ولی واقع در سرزمینی خیالی. از این لحاظ زمینه‌ی انیمه بسیار شبیه به یکی از انیمه‌های بزرگ این روزهاست که برای جلوگیری از اسپویل نمی‌توان اسماً به آن اشاره کرد، ولی اگر آن را دیده باشید، می‌دانید که از چه زمینه‌ای صحبت می‌کنم.

معمولاً رسم بر این است که هدف از خلق دنیایی خیالی برای یک اثر داستانی پرداختن به جنگ و درگیری‌ای بزرگ و حماسی در بستر این دنیا باشد. نکته‌ی جالب درباره‌ی وایولت اورگاردن این است که در بستر دنیایش جنگی بزرگ اتفاق افتاده و شخصیت اصلی سریال یعنی وایولت نیز یکی از سربازان این جنگ بوده، ولی تمرکز سریال نه روی این جنگ، بلکه روی کارنامه‌ی کاری وایولت به‌عنوان یک نامه‌نویس پس از اتمام جنگ و در دوران صلح کامل است!

از این لحاظ،  وایولت اورگاردن جزو معدود آثار داستانی‌است که در دنیایی خیالی اتفاق می‌افتد که نسبتاً دنیاسازی قابل‌قبولی هم برای آن انجام شده، ولی سوژه‌ی آن کاملاً درام و درباره‌ی موضوع نسبتاً بی‌حاشیه‌ای مثل نامه‌نویسی است و جنبه‌های ماجراجویانه و اکشن در آن بسیار کم و عناصر ماوراءطبیعه نیز غایب هستند. این مسئله شاید برای بعضی از مخاطبان انیمه غافلگیرکننده باشد و برای همین است که بعضی از افراد در انتقاد از انیمه آن را «خسته‌کننده» خطاب کرده‌اند، چون تا حد زیادی یادآوری انیمه‌های برشی از زندگی (Slice of Life Anime) است که موضوع آن‌ها پرداختن به روابطی انسانی (که اغلب ماهیتی رمانتیک دارند)، در بستر زندگی روزمره است. با این‌که تاثیرپذیری وایولت اورگاردن از چنین انیمه‌هایی واضح است، ولی بلندپروازانه‌تر از آن است که بتوان آن را صرفاً یک انیمه‌ی برش از زندگی در نظر گرفت و امتیازهای بالایی که به آن داده شده و هایپی که حول انیمه وجود دارد، آن را از یک انیمه‌ی برشی از زندگی خشک‌وخالی فراتر برده است.

در چند اپیزود اول، ما با وایولت آشنا می‌شویم. او زخمی و زیلی و در حالی‌که جفت دستش قطع شده، در بیمارستان بیدار می‌شود. اولین سوالی که وایولت می‌پرسد این است که چه بر سر مافوقش سرگرد گیلبرت بوگِن‌ویلیا (Major Gilbert Bougainvillea) آمده است. کلاودیا هاجینز (Claudia Hodgins) یکی از دوستان سابق گیلبرت و مردی که از این پس قرار است وایولت را زیر بال و پر خود بگیرد، به او می‌گوید جنگ بزرگی که وایولت در آن زخمی شده، به پایان رسیده و سرنوشت سرگرد گیلبرت نامعلوم است، هرچند که از صحبت‌ّها اینطور برمی‌آید که سرگرد گیلبرت به احتمال زیاد در جنگ کشته شده است و هاجینز صرفاً دلش نمی‌آید این را به وایولت بگوید.

هاجینز به وایولت کمک می‌کند با زندگی جدید خود خارج از ارتش خو بگیرد. اولین قدم در این راستا این است که خانواده‌ی اورگاردن وایولت را به فرزندخواندگی می‌پذیرند. قدم دوم این است که شرکت پستی سی‌اچ (CH Postal Company)، که هاجینز رییس آن است، وایولت را به‌عنوان عروسک با حافظه‌ی خودکار (Auto Memory Doll) استخدام می‌کند.

عروسک با حافظه‌ی خودکار یکی از شغل‌های خیالی در دنیای داستان است که می‌توان آن را معادل انیمه‌ای و سانتی‌مانتال کاتب‌ها و نامه‌نویس‌ها در نظر گرفت. عروسک‌ها دخترانی جوان و عموماً زیبا هستند که کارشان نامه نوشتن است. آن‌ها علاوه بر نامه نوشتن برای کسانی که سواد ندارند، برای کسانی که نمی‌توانند احساسات خود را بروز دهند نیز نامه می‌نویسند و به‌عبارتی، پای صحبت افراد می‌نشینند تا ببینند حرف دلشان چیست و آن را به زیباترین شکل روی کاغذ بیاورند. ظاهراً در دنیای داستان نامه‌ها از اهمیتی بسیار بالا برخوردارند و نوشتن نامه‌های زیبا از دغدغه‌های جدی اشراف‌زادگان و شاهزادگان است.

استخدام وایولت اورگاردن به‌عنوان عروسک با حافظه‌ی خودکار اتفاقی غیرمنتظره است، چون وایولت از بچگی در ارتش بزرگ شده و از رفتار و سکناتش پیداست که به‌شدت تحت‌تاثیر شستشوی مغزی انجام‌شده به هنگام تعلیمات نظامی بوده است. درک او از احساسات انسانی بسیار پایین است و در ابتدا هرکس هر حرفی که می‌زند، واضح‌ترین برداشت را از آن می‌کند و انگار به این مسئله واقف نیست که گاهی آنچه انسان‌ها به زبان می‌آورند، با آنچه ته دلشان است زمین تا آسمان فرق دارد.

درک ضعیف وایولت از احساسات انسانی، در ابتدا باعث می‌شود که او در شغل جدیدش عملکرد بدی داشته باشد. او دقیقاً همان چیزی را که مشتری می‌گوید روی کاغذ می‌آورد و آنقدر معنای همه‌ی حرف‌ها را تحت‌اللفظی برداشت می‌کند که باعث می‌شود چیزی که می‌نویسد، برعکس منظور واقعی مشتری باشد. اما به‌خاطر سرعت نوشتن بالایش روی ماشین تحریر شغلش را حفظ می‌کند.

بیشتر اپیزودهای سریال داستانی جداگانه دارند که در آن وایولت سعی می‌کند برای یک مشتری نامه بنویسد. در جریان نامه نوشتن برای مشتری و آشنا شدن با احساساتش، وایولت نکته‌ای جدید درباره‌ی احساسات انسانی کشف می‌کند و هرچه بیشتر به احساسات سرکوب‌شده‌ی خودش وصل می‌شود. قوس شخصیتی وایولت این است که به‌مرور، با درک احساسات انسانی، در کارش بهتر می‌شود.

با این حال، وایولت در کنار کارنامه‌ی کاری‌اش به‌عنوان یک عروسک با حافظه‌ی خودکار، یک قوس داستانی دیگر هم دارد که نزد او حتی از کارش هم مهم‌تر است: درک آخرین جمله‌ای که گیلبرت به هنگام جنگ به او گفت: «من دوستت دارم.»

انگیز‌ه‌ی اولیه‌ی وایولت برای آشنایی با احساسات انسانی درک معنی واقعی دوست داشتن یا عشق است. با توجه به این‌که یکی از دلایل نامه نوشتن انسان‌ها به هم ابراز عشق و علاقه است، وایولت در طول سریال تا حد زیادی در معرض این پدیده قرار می‌گیرد و هر دفعه هم جنبه‌هایی جدید از این مفهوم پیچیده را کشف می‌کند.

همان‌طور که می‌بینید ساختار داستانی انیمه طوری چیده شده که از پایه و اساس درباره‌ی احساسات باشد و احساس‌گرایی آن هم کاملاً عمدی و از پیش تعیین‌شده است.

*در ادامه‌ی مطلب خطر لو رفتن داستان وجود دارد*

با این حال، نامفهوم بودن «عشق» برای وایولت تا حدی قوس داستانی گول‌زننده‌ای به نظر می‌رسد و دلیل گول‌زننده بودنش هم تصوری است که درباره‌ی وایولت ایجاد می‌کند. پویش برای درک مفهوم عشق و احساسات انسانی یکی از خرده‌پیرنگ‌های رایج پیرامون ربات‌ها و هوش‌مصنوعی‌ها در آثار داستانی است و تصویرسازی وایولت در سریال این تصور را قوی‌تر می‌کند که او یک جور ربات/اندروید/سرباز کلون‌شده است. از این تصویرسازی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• رفتار روبات‌گونه و بی‌اطلاعی او از ظرافت‌های روابط اجتماعی انسانی
• اشاره شدن به او به‌عنوان یک «اسلحه»
• تحمل باورنکردنی او در مقابل درد (وقتی وسط جنگ دست‌هایش قطع می‌شود، به‌زحمت خم به ابرو می‌آورد)
• دست‌های مکانیکی و فلزی او که تنها عنصر گمانه‌زن و غیرواقع‌گرایانه‌ی داستان هستند
• ما در طول سریال هیچ‌گاه وایولت را در حال خوردن (به‌جز چای) یا خوابیدن نمی‌بینیم و او در اشاره به خوردن و خوابیدن واژه‌ی Recharge را به کار می‌برد که به معنای «دوباره شارژ شدن» است و معنای ضمنی ربات‌گونه‌ای دارد
• مهارت بالای او در مانورهای جنگی که در چند صحنه‌ای که به تصویر کشیده می‌شود، یادآور قابلیت‌های یک ابرسرباز است

با این حال، تا آخر سریال (و حتی دو فیلم) هیچ‌گاه این مسئله مستقیماً مورد اشاره قرار نمی‌گیرد؛ یعنی نه تایید و نه رد می‌شود و طبق شواهد موجود، وایولت انسانی معمولی است و دلیل رفتارهای عجیبش این است که صرفاً از بچگی به‌عنوان یک کودک‌سرباز بزرگ شده است. اگر وایولت واقعاً انسان باشد و مولف هیچ‌گاه قصد نداشته درباره‌ی ماهیت وجودی او تردید ایجاد کند، تصویرسازی او بسیار گمراه‌کننده از آب درآمده و پویش او برای این‌که اصلاً بفهمد دوست داشتن یعنی چه غیرمنطقی و نمونه‌ای از ملودرام و سانتی‌مانتالیسم (به معنای بدش) به نظر می‌رسد. شاید اگر سوالی که برای او ایجاد می‌شد این بود که «دوست داشتن چه حسی دارد؟ آن حسی که گیلبرت به او داشت از چه جنسی بود؟» معقول‌تر بود، چون در طول سریال کاملاً مشخص است که وایولت خودش به عمیق‌ترین و ایده‌آل‌ترین شکل ممکن عاشق گیلبرت است. به‌عبارت دیگر اگر وایولت به جای درک مفهوم کلی عشق، سعی داشت عشق گیلبرت به خودش را درک کند، دز ملودرام نهفته در این قوس داستانی کمتر می‌شد.

این مسئله تا حدی به تغییرات انیمه نسبت به لایت‌ناولی که انیمه از ان اقتباس شده برمی‌گردد. به‌شخصه منبع اقتباس اصلی را نخوانده‌ام، اما یکی از ویدئوهای یوتوب با عنوان The Book isn’t Always Better: How Kyoto Animation’s Adaption Improved Violet Evergarden این تفاوت‌ها را توضیح داده و من در ادامه خلاصه‌ای از آن‌ها را شرح می‌دهم.

قضیه از این قرار است که لایت‌ناول اصلی ۱۳ فصل دارد. با توجه به این‌که انیمه هم ۱۳ اپیزود دارد، شاید این تصور ایجاد شود که هر اپیزود اقتباسی از یکی از فصل‌های لایت‌ناول است. اما کاری که سازندگان انیمه کرده‌اند این است که:

• چهار فصل از لایت‌ناول را حذف کرده‌اند
• فصل هشتم لایت‌ناول را به‌عنوان اولین قسمت انیمه انتخاب کرده‌اند
• چهار داستان جدید را به‌عنوان اپیزود ۲ تا ۵ به انیمه اضافه کرده‌اند
• ترتیب بقیه‌ی فصل‌ها را عوض کرده‌اند؛ به این صورت که اپیزود ۶ تا ۱۳ انیمه این ترتیب از فصل‌های لایت‌ناول را دنبال می‌کند: چهار، یک، شش، دو، سه، یازده، دوازده، سیزده

دلیل اصلی اعمال این تغییرات ایجاد یک قوس داستانی قوی برای وایولت بوده است، عنصری که در لایت‌ناول به‌خاطر ساختارش به‌اندازه‌ی انیمه قوی نیست. فصل اول لایت‌ناول از آنجا شروع می‌شود که وایولت یک عروسک با حافظه‌ی خودکار بی‌نقص و پرطرفدار است که کارش را خوب بلد است. فصل ۱ تا ۷ لایت‌ناول شبیه به داستانی کوتاه مستقل هستند که تنها وجه مشترک‌شان حضور وایولت در آن‌هاست. در این فصل‌ها هم وایولت عمدتاً نقشی به‌عنوان شخصیت پس‌زمینه دارد و داستان اصلی درباره‌ی زندگی مشتری‌هایی است که وایولت دارد برایشان نامه می‌نویسد. تازه در فصل هشتم است که به گذشته‌ی وایولت پرداخته می‌شود و از هویت او باخبر می‌شویم.

آنچه در فصل هشتم لایت‌ناول برای خواننده فاش می‌شود، از همان ابتدا به اطلاع بیننده‌ی انیمه رسانده می‌شود؛ ما از همان اول می‌دانیم که وایولت سرباز بوده، در جستجوی یافتن مافوقش گیلبرت است و بین آن‌ها پیوند عاطفی قوی وجود دارد. همچنین اضافه کردن چهار داستان اصیل به‌عنوان اپیزود ۲ تا ۵ انیمه روند رشد و پیشرفت وایولت را در شغلش به ما نشان می‌دهد و از همان ابتدا او را به‌عنوان نامه‌نویسی قهار به ما معرفی نمی‌کند.

از این نظر قوس داستانی انیمه بسیار قوی‌تر از لایت‌ناول از آب درآمده است و در عین این‌که هر اپیزود داستانی مستقل دارد و داستان زندگی مشتری‌هایی که وایولت برایشان نامه می‌نویسد همیشه در مرکز توجه قرار دارد، ولی وایولت دیگر شخصیت پس‌زمینه نیست و در هر اپیزود، از طریق کشمکش‌های احساسی مشتری‌هایش، شخصیت او هم توسعه پیدا می‌کند.

با این حال انیمه از یک لحاظ قابل‌انتقاد است: داستان‌هایی که اختصاصی برای انیمه نوشته شده‌اند، در مقایسه با داستان‌هایی که از لایت‌ناول اقتباس شده‌اند، به‌مراتب اثرگذاری احساسی پایین‌تری دارند. به‌شخصه وقتی داشتم انیمه را می‌دیدم، نمی‌دانستم که داستان‌های ابتدایی به لایت‌ناول تعلق ندارند، ولی متوجه کیفیت پایین‌تر آن‌ها نسبت به داستان‌هایی که جلوتر تعریف می‌شوند و از لایت‌ناول اقتباس شده‌اند شدم.

همان‌طور که اشاره شد، تقریباً هر اپیزود داستانی جداگانه دارد و متاسفانه این مسئله باعث شده که همه‌ی اپیزودها در یک سطح کیفی قرار نداشته باشند. البته سریال اپیزود «بد» ندارد، ولی به‌طور کلی دو یا سه اپیزود هستند که به‌طور واضحی یک سر و گردن از اپیزودهای دیگر بالاتر هستند:

• اپیزود هفت: اپیزودی درباره‌ی نویسنده‌ای معروف که دختربچه‌اش را به‌خاطر بیماری از دست داده و در حال نوشتن نمایش‌‌نامه‌ای خیال‌برانگیز است که یکی از شخصیت‌های آن از دخترش الهام گرفته شده است.
• اپیزود ده: اپیزودی درباره‌ی دختربچه‌ای هفت‌ساله که پیش مادر پولدار، ولی مریض‌اش زندگی می‌کند. مادرش وایولت را استخدام می‌کند تا برای او نامه‌هایی بنویسد. دخترک که می‌داند مادرش به‌زودی قرار است فوت کند، ناراحت است از این‌که چرا آخرین لحظات عمرش را به‌جای این‌که با او بگذراند پیش نامه‌نویسی غریبه سپری می‌کند.
• اپیزود یازده: اپیزودی درباره‌ی سربازی که کشورش درگیر جنگ داخلی است و در صحنه‌ی مبارزه زخمی شده. وایولت با چتر نجات به محل زخمی شدن سرباز می‌رود، او را نجات می‌دهد و از طرف او برای خانواده‌اش نامه‌ی خداحافظی می‌نویسد.

همان‌طور که از خلاصه‌ی داستان این اپیزودها برمی‌آید، هرکدام پتانسیل زیادی برای اندوهناک بودن دارند و سازندگان نیز از تمام این پتانسیل استفاده کرده‌اند. شیوه‌ی پرداختن وایولت اورگاردن به احساساتی چون غم از دست دادن دختر، غم از دست دادن مادر در سن پایین، غم از دست دادن پسران جوانی که در جنگ کشته می‌شوند به‌طور خاصی عمیق یا پیچیده نیست. ولی بسیار موثر است. همه‌ی جنبه‌ّهای سریال من‌جمله دیالوگ، موسیقی و کارگردانی صحنه دست‌به‌دست هم داده‌اند تا غم کهن‌الگویی نهفته در این تجربیات را، که برای همه‌ی انسان‌ها در همه‌ی دوره‌های زمانی و مکانی ملموس‌اند، انتقال دهند.

بنابراین اگر انگیزه‌یتان از دیدن یک اثر داستانی کشف جنبه‌های پیچیده، ناشناخته و غیرمنتظره‌ی انسانی است، وایولت اورگاردن برای شما ساخته نشده. ولی اگر می‌خواهید جنبه‌های شناخته‌شده به شکلی تاثیرگذار، ولی قابل‌پیش‌بینی به شما عرضه شوند، وایولت اورگاردن نیازتان را برطرف خواهد کرد. به‌عنوان مثال، به این فکر کنید که کلیشه‌ای‌ترین نکته‌ی غم‌انگیز درباره‌ی کشته شدن یک جوان در جنگ چیست؟ این‌که پدر و مادرش جگرگوشه‌یشان را از دست داده‌اند و دختری که عاشقش بوده عشقش را از دست داده و او ناکام از دنیا رفته است. وایولت اورگاردن دقیقاً دست روی همین کلیشه‌ها می‌گذارد. این‌که این رویکرد نقطه‌ضعف باشد یا نقطه‌قوت، در نهایت بستگی به انتظارات خودتان خواهد داشت.

همان‌طور که اشاره شد، وایولت اورگاردن علاوه بر انیمه‌ی سیزده قسمتی یک OVA و دو فیلم سینمایی هم دارد. OVA سی دقیقه‌ای (که بین اپیزود ۴ و ۵ اتفاق می‌افتد) یکی از قسمت‌های موردعلاقه‌ی من در انیمه است و احساس‌گرایی نهفته در آن عمیق‌ترین و شاعرانه‌ترین (نه لزوماً تاثیرگذارترین) نمونه‌ی استفاده‌شده در کل اثر است. در این اپیزود یک خواننده‌ی اپرا از وایولت درخواست می‌کند نامه‌ای برای یک سرباز مفقودالاثر بنویسد. وایولت در ابتدا به‌خاطر درخواست‌های مبهم خواننده موفق نمی‌شود نامه‌ای خوب بنویسد، ولی به‌مرور متوجه می‌شود این نامه را برای نوشتن ترانه‌ای برای اپرای خودش لازم دارد. همچنین وایولت متوجه می‌شود که نامزد و معشوقه‌ی خواننده در جنگ مفقودالاثر شده و پدر این سرباز نیز رهبر ارکستی است که با این خواننده کار می‌کند.

نکته‌ی شاعرانه و زیبای این اپیزود این است که وایولت، برای درک این‌که برای یک سرباز مفقودالاثر چگونه باید نامه نوشت، به اداره‌ی پست رجوع می‌کند و نامه‌های زیادی را می‌خواند که به‌خاطر نرسیدن به دست سربازهایی که احتمالاً در جنگ کشته شده‌اند برگشت خورده‌اند. در نهایت روح تمام این نامه‌ها در قالب موسیقی و اجرایی بسیار زیبا و هیپنوتیزم‌کننده در انتهای اپیزود تجلی پیدا می‌کند. زیبایی این اجرا تجلیل‌خاطری بسیار زیبا از سربازان مفقودالاثر (به‌عنوان یک مفهوم کهن‌الگویی و نه در اشاره به سربازان مفقودالاثر زمان یا مکانی خاص) و یکی از بهترین لحظات کل انیمه است.

فیلم اول با عنوان وایولت اورگاردن: ابدیت و عروسک با حافظه‌ی خودکار Violet) Evergarden: Eternity and the Auto Memory Doll) ناامیدکننده است. این فیلم اساساً سه مشکل دارد:

1. هیچ توجیهی برای فیلم بودن آن وجود ندارد. فیلم از لحاظ موضوعی و کیفیت روایی هیچ فرقی با یکی از اپیزودهای عادی انیمه‌ی سریالی ندارد و شاید حتی در سطح پایین‌تری از اپیزودهای بهتر سریال قرار داشته باشد.
2. برخلاف اپیزودهای انیمه که در هرکدام از آن‌ها وایولت چیز جدیدی یاد می‌گرفت یا چیزی درباره‌ی او کشف می‌کردیم، در این فیلم وایولت نقشی به‌شدت پس‌زمینه‌ای دارد و شخصیت او از هیچ لحاظ توسعه پیدا نمی‌کند.
3. داستان اصلی فیلم، که درباره‌ی دو خواهر است که از هم جدا شده‌اند، در مقایسه با داستان‌های اصلی سریال چندان تاثیرگذار نیست و دلیلش هم لزوماً پرداخت ناکافی سریال نیست، بلکه عدم پتانسیل کافی داستان است؛ به‌عبارت دیگر پیرنگی که برای تبدیل شدن به فیلم یک ساعت و نیمه انتخاب شده، به‌اندازه‌ی پیرنگ اپیزودهای بیست‌وسه‌دقیقه‌ای خوب نیست.

این عوامل دست‌به‌دست هم داده‌اند تا فیلم طوری به نظر برسد که انگار یکی از اپیزودهای معمولی سریال است که صرفاً داستان آن کش داده شده. بعضی از قسمت‌های فیلم هم واقعاً این‌گونه به نظر می‌رسند؛ مثل بخش ابتدایی فیلم که در آن تنش رمانتیک عجیب بین وایولت و خواهر بزرگ‌تر در می‌گیرد. این تنش به هیچ نتیجه‌ای نمی‌رسد، با جو کلی سریال که فن‌سرویس در آن تقریباً غایب است تناسب ندارد و نمونه‌ی بارز کوییربیتینگ (Queerbaiting) است. مثال دیگر اواسط فیلم است که در آن خواهر کوچک‌تر موفق می‌شود وایولت و شرکت پستی سی‌اچ را پیدا کند، ولی به‌جای این‌که همان اول از آن‌ها درخواست کند او را نزد خواهر بزرگ‌ترش ببرند، بنا بر دلایلی نامعلوم می‌گوید که می‌خواهد آنجا کار کند. مدتی طول می‌کشد تا بحث دیدار او با خواهر بزرگ‌ترش (که کل بار احساسی داستان را به دوش دارد) مطرح می‌شود و وقتی هم که این اتفاق می‌افتد، کاتارسیس (Catharsis) احساسی به‌اندازه‌ی اپیزودهای معمولی قدرتمند نیست.

همچنین یک ایراد دیگر که پس از دیدن چهارده اپیزود سریال و این فیلم بدجوری خودش را نشان می‌دهد، این است که غیر از وایولت، شخصیت‌های شرکت پستی سی‌اچ پرداخت ضعیفی دارند. در این شرکت غیر از وایولت پنج نفر دیگر هم کار می‌کنند که جزو شخصیت‌های مکرر (Recurring Character) انیمه هستند، ولی شما تا آخر داستان چیز زیادی درباره‌یشان نمی‌دانید، با آن‌ها پیوند احساسی برقرار نمی‌کنید و حتی رابطه‌ی معناداری بین آن‌ها و وایولت نیز شکل نمی‌گیرد. این بیانیه حتی شخص هاجینز را هم در بر می‌گیرد. با این‌که او یکی از شخصیت‌های اصلی سریال است، ولی حضورش در داستان حس نمی‌شود.

فیلم وایولت اورگاردن با عنوان Violet Evergarden: The Movie که در سال ۲۰۲۰ منتشر شده، آخرین اثر انیمه است و احتمالاً آخر اثرین هم باقی خواهد ماند، چون پایانی قطعی برای داستان وایولت اورگاردن است. برای بحث درباره‌ی این فیلم باید به‌ناچار پایان انیمه و خود فیلم را اسپویل کرد، بنابراین اگر هنوز انیمه را تمام نکرده یا فیلم را ندیده‌اید، از خواندن ادامه‌ی متن صرف‌نظر کنید.

در پایان انیمه، پس از این‌که وایولت موفق می‌شود گروهی از افراد جنگ‌طلب را که می‌خواهند مذاکرات صلح را به هم بریزند شکست دهد، بالاخره با این حقیقت که سرگرد گیلبرت ممکن است مرده باشد به صلحی نسبی می‌رسد و سعی می‌کند یاد و خاطره‌ی او را در دل خود زنده نگه دارد، آن هم در حالی‌که وضعیت دنیای اطرافش خوب به نظر می‌رسد. این دقیقاً بهترین پایان تاریخ انیمه نبود، ولی برای چنین انیمه‌ای مناسب و کافی به نظر می‌رسید.

در این فیلم ما پی می‌بریم که سرگرد گیلبرت همچنان زنده است و با نام مستعار جیلبرت (!) در جزیره‌ای دورافتاده و کوچک، به‌عنوان معلم کودکان و کارگر زمین‌های زراعی اموراتش را می‌گذراند. دوست سابقش هاجینز به‌کمک نامه‌های برگشت‌خورده‌اش به هویت او پی می‌برد، این موضوع را به وایولت اطلاع می‌دهد و این دو به این جزیره می‌روند تا وایولت بتواند مهم‌ترین فرد زندگی‌اش را دوباره ببیند.

در این فیلم متوجه می‌شویم که گیلبرت تمام مدت از وجود وایولت خبر داشته، ولی به‌خاطر عذاب‌وجدان وارد کردن او به ارتش و استفاده کردن از او به‌عنوان اسلحه‌ی انسانی می‌خواهد خود را از او دور نگه دارد.

متاسفانه پیرنگ فیلم مبتلا به یکی از حربه‌های اعصاب‌خردکن آثار داستانی برای خلق دراماست: ایجاد گره‌ای که با یک گفتگوی ساده حل می‌شود، ولی شخصیت‌ها بنا بر دلایلی احمقانه حاضر به انجام این گفتگو نیستند. مقاومت ابتدایی گیلبرت برای ملاقات با وایولت از هیچ لحاظ منطقی یا وجدانی به نظر نمی‌رسد و صرفاً او را فردی احمق یا سادیستیک جلوه می‌دهد که از عذاب دادن و در خماری نگه داشتن وایولت لذت می‌برد.

ظاهراً احمقانه بودن این گره‌ی دراماتیک در لایت‌ناول اصلی نیز شدیدتر است. چون در لایت‌ناول هم متوجه می‌شویم که گیلبرت زنده است، ولی در آنجا دلیل این‌که او نمی‌خواهد وایولت را ببیند این است که مانع از این شود که او دوباره وارد زندگی نظامی شود! راه‌حل این مشکل بسیار ساده است گیلبرت عزیز؛ کافی است وایولت را ببینی و به او بگویی دور ارتش را خط بکشد. با توجه به این‌که تو عملاً بت وایولت هستی، هر دستوری به او بدهی بی‌بروبرگرد از آن اطاعت خواهد کرد. به‌طور کلی لوس‌بازی‌های گیلبرت برای ملاقات نکردن با وایولت از آن گیرهای دراماتیک بیخود و نالازم است و دلیل موجهی ندارد، ولی در نهایت این گره رفع می‌شود، وایولت و گیلبرت به هم می‌رسند و تا آخر عمر در کمال خوشبختی در آن جزیره‌ی کوچک در کنار هم زندگی می‌کنند. ما این را می‌دانیم، چون یکی از نوادگان دختربچه‌ای که وایولت از طرف مادر مریضش برایش نامه نوشت، در دنیای مدرن که اختراع تلفن باعث منسوخ شدن شغل عروسک‌ها شده، رد وایولت را می‌گیرد، میراثش را کشف می‌کند و ما سرنوشت وایولت پس از رسیدن به گیلبرت را از زبان او می‌شنویم.

به‌شخصه ترجیح می‌دادم که گیلبرت واقعاً مرده باشد و وایولت در نهایت یاد بگیرد که با مرگ عزیزان و زنده نگه داشتن یاد و خاطره‌ی آن‌ها در دل کنار بیاید؛ یعنی همان پایانی که در انیمه‌ی سریالی تثبیت شده بود. البته پایانی که در آن گیلبرت و وایولت به هم می‌رسند نیز یک پایان خوش دیزنی‌وار است و چیزی را خراب نمی‌کند، ولی ممکن است از بعضی لحاظ معذب‌کننده باشد، چون گیلبرت وایولت را از سنین کودکی می‌شناخت و او را زیر بال و پر گرفته بود و برقراری پیوند عاطفی بین این دو شاید این تصور را ایجاد کند که گیلبرت در حال اغفال و آماده‌سازی وایولت برای رابطه‌ی جنسی بوده (به‌اصطلاح Grooming)، چون در ابتدای انیمه ماهیت عشق گیلبرت به وایولت به‌طور دقیق مشخص نیست و می‌توان برداشتی برادرانه/پدرانه نیز از آن داشت.

این فیلم به سبک اپیزودهای اصلی داستان یک مشتری را هم روایت می‌کند که از وایولت می‌خواهد برایش نامه بنویسد. این مشتری پسربچه‌ای است که به بیماری‌ای مرگبار دچار است و می‌خواهد برای مادر، پدر و برادر کوچک‌ترش نامه بنویسد تا بعد از مرگش نامه‌ها را از او به یادگار داشته باشند.

این خرده‌داستان از لحاظ احساسی به‌مراتب از داستان فیلم قبلی بهتر است و صحنه‌ای که در آن این پسربچه بابت پس زدن دوستش از او معذرت‌خواهی می‌کند، چون نمی‌خواسته دوستش او را در وضعیت بیماری ببیند، از لحاظ تاثیرگذار بودن به اپیزود ده و یازده سریال نزدیک می‌شود.

در فرهنگ عامه این تصور وجود دارد که انیمه محصولی احساسی و به‌شدت اکسپرسیو (Expressive) است. این جنبه از انیمه همیشه یکی از دلایل محبوبیتش بوده و در عین حال باعث شده خیلی‌ها آن را به‌عنوان مدیوم هنری جدی نگیرند و از آن  انتقاد کنند. وایولت اورگاردن از همه نظر – چه مثبت و چه منفی – نماینده‌ای دقیق از این تصور از انیمه است.

اگر بخواهید با دیدی نقادانه و جزئی‌گرایانه به انیمه نگاه کنید، اشکالاتی در آن پیدا خواهید کرد و در طول این نقد به بعضی از آن‌ها اشاره شد. همچنین سطح کیفی انیمه منسجم نیست و اپیزود به اپیزود و فیلم به فیلم بالا و پایین می‌شود. ولی به‌لطف موسیقی زیبا و طراحی هنری چشم‌نواز انیمه از مناظر سرسبز و شهرهای اروپایی اوایل قرن ۲۰ – که البته به‌طور خاصی خلاقانه نیست، ولی به‌عنوان آبنبات بصری کارش را انجام می‌دهد – یک تجربه‌ی انیمه‌ای مناسب برایتان فراهم می‌کند.

انتشار یافته در:

مجله‌ی اینترنتی دیجی‌کالا

شناسنامه‌ی سریال بازی مرکب

خالق: هوانگ دونگ-هیوک
بازیگران: لی جونگ-جه، پارک هه-سو، وی ها-جون و….
خلاصه داستان: گروهی متشکل از ۴۵۶ نفر که وجه‌اشتراک‌شان با یکدیگر بدهی زیاد و شرایط مالی بد است، به بازی‌ای دعوت می‌شوند که در آن باید در بازی‌های کودکانه پیروز شوند. تاوان شکست مرگ است.
امتیاز کاربران imdb به سریال: ۸.۲ از ۱۰
امتیاز متاکریتیک: ۷۵ از ۱۰۰

این روزها سریال بازی مرکب (Squid Game) با فاصله‌ی زیاد داغ‌ترین سریال یا شاید هم محصول فرهنگی دنیا باشد. یک‌هو چشم باز کردیم و دیدیم همه‌جا صحبت از آن است. هایپ حول سریال آنقدر زیاد بود که چاره‌ای ندیدم جز این‌که برخلاف عادت ۹ اپیزود آن را سریع و پشت‌سرهم تماشا کنم، چون سرتاسر اینترنت پر شده بود از میم‌ها، پست‌ها و بحث‌هایی که پتانسیل لو دادن داستان را داشتند.

تجربه‌ی پشت‌سر هم دیدن اپیزودهای بازی مرکب کار سختی نیست، چون اگر با آن ارتباط برقرار کنید، از آن سریال‌های خوراک یک‌کله‌نگاه کردن (یا به اصطلاح Binge Watch) است. این سریال هم از همان فرمول اعتیادآوری پیروی می‌کند که سریال گمشدگان (Lost) با اتکا بر آن ساخته شده بود: قرار دادن شخصیت‌های همذات‌پندارانه، باورپذیر و بعضاً دوست‌داشتنی در سناریویی مخ‌پیچ و معماساز، طوری که به‌خاطر اهمیت دادن به سرنوشت این شخصیت‌ها، معماهای مطرح‌شده نیز برایتان مهم شوند. هوانگ دونگ هیوک (Hwang Dong-hyeuk) که هر ۹ اپیزود را خودش نوشته و کارگردانی کرده، با ایجاد یک سناریوی جالب و دنبال کردن منطقی سرراست و حتی واضح برای شاخ‌وبرگ دادن به این سناریو، کاری می‌کند که داستان نوشتن و طرح‌ریزی پیرنگ کاری راحت به نظر برسد.

بازی مرکب سریالی است که نقد بدون اسپویلر آن لطف چندانی ندارد. از طرف دیگر، برای این‌که بیشترین میزان لذت را از آن ببرید، بهتر است بدون اطلاعات و پیش‌زمینه‌ی قبلی آن را ببینید. اگر فصل ۱ سریال را ندیده‌اید یا هنوز آن را تمام نکرده‌اید، از خواندن دست نگه دارید، چون متن پیش‌رو داستان و پیچش‌های داستانی را لو خواهد داد. در ادامه به صورت موردوار به مسائل قابل‌بحث درباره‌ی سریال می‌پردازیم.

در ادامه‌ی مطلب خطر لو رفتن داستان وجود دارد

بازی مرکب، سریالی که یادآور آثار گوناگونی است

با افزایش محبوبیت سریال، اتهام‌های دستبرد فکری (Plagiarism) به سریال زده شد و خیلی‌ها آن را به تقلید از آثار عمدتاً ژاپنی مثل کایجی (Kaiji)، هرطور که خدایان بخواهند (As the Gods Will)، آلیس در سرزمین مرزی (Alice in Borderland)، بتل رویال (Battle Royal) و… متهم کردند. از بین این عناوین اتهام دستبرد فکری در قبال هرطور که خدایان بخواهند معتبرترین بود، چون این فیلم هم درباره‌ی معادل مرگبار بازی‌های کودکانه است و در آن هم شاهد بازی مجسمه هستیم که در بازی مرکب با عنوان Red Light, Green Light، اولین بازی تورنمنت، به نمایش گذاشته شده است.

هوانگ دونک هیوک در جواب به این اتهامات گفت که او نوشتن فیلنامه‌ی سریال را در سال ۲۰۰۸ شروع کرد و در سال ۲۰۰۹ اولین پیش‌نویس آن را تمام کرد. منتها آن موقع نتوانست توجه کسی را برای ساخت سریال جلب کند، چون سناریوی سریال باورپذیر به نظر نمی‌رسید. بنابراین او نمی‌توانسته از فیلم هرطور که خدایان بخواهند تقلید کرده باشد، چون فیلنامه را قبل از انتشار فیلم در سال ۲۰۱۴ نوشته بود. اما او اذعان داشت که از آثار ژاپنی مثل بتل رویال و بازی دروغ (The Liar Game) تاثیر پذیرفته است.

به‌طور کلی، بازی مرکب یادآور آثار زیادی است و اگر آن را ببینید به‌طور تضمینی یاد اثری که قبلاً تجربه کرده‌اید خواهید افتاد. به‌شخصه موقع دیدن آن یاد آثار زیر افتادم:

فیلم بتل رویال: هردو اثر درباره‌ی شرکت یک سری بازیکن در مسابقه‌ای مرگبار هستند که قرار است فقط یک برنده داشته باشد. این بازیکن‌ها از جامعه‌ای متمدن و مدرن وارد فضایی می‌شوند که در آن بقا و بربریت حرف اول و آخر را می‌زند و مشاهده‌ی شهروندان عادی‌ای که حالا به وحشی‌گری و پیروی از قانون جنگل سقوط کرده‌اند، ما را معذب می‌کند، چون احساس می‌کنیم اگر در شرایط آن‌ها قرار بگیریم، ممکن است ما هم دچار این سقوط اخلاقی شویم یا قربانی سقوط اخلاقی دوستان و نزدیکان‌مان.

رمان سالار مگس‌ها: به‌طور کلی هر اثری که پیامش این باشد که تمدن نقابی است که ما انسان‌ها به چهره می‌زنیم و در شرایط بقا، بی‌قانونی و رقابت شدید همه به سطح هیولاهایی خون‌خوار و بی‌رحم سقوط می‌کنیم، خواه ناخواه با سالار مگس‌ها (Lord of the Flies) مقایسه می‌شود. هرچند سالار مگس‌ها دیدی کلی‌تر به ذات بشریت در این زمینه دارد، ولی  بازی مرکب به‌طور خاص به تنزل اخلاقی انسان‌ها در نظام سرمایه‌داری می‌پردازد، هرچند با دیدی تمثیلی.

فیلم انگل: فیلم کره‌ای انگل (Parasite) که دو سال قبل از بازی مرکب منتشر شد، مثل بازی مرکب به انتقادی واضح از جو رقابتی و کاپیتالیستی شدید در کره‌ی جنوبی و اختلاف طبقاتی اسفناک جامعه می‌پردازد و روایت‌گر داستان افراد فقیری است که برای نجات دادن خود از وضعیت اقتصادی بد دست به کاری عجیب و خطرناک می‌زنند. هیچ بعید نیست که موفقیت فیلم انگل راه را برای ساخته شدن و استقبال از بازی مرکب باز کرده باشد.

فیلم چشم‌های کاملاً بسته: این سریال از دو لحاظ یادآور فیلم چشم‌های کاملاً بسته (Eyes Wide Shut) کوبریک است. یکی به‌خاطر سازمانی مخوف که مسابقات را تدارک دیده و از لحاظ مخفی‌کاری، ترسناک بودن و قدرت زیاد یادآور فرقه‌ی مرموز و ایلومِناتی‌مانند چشم‌های کاملاً بسته است. شباهت دیگر نماهای کوبریکی سریال است که شاخصه‌یشان نظم، تمیزی و تقارن بی‌نقص اجزای صحنه، صحنه‌های پرمکث (خصوصاً در قبال سربازهای صورتی‌پوش که در همه‌ی کارها و حرف‌هایشان تاخیری تهدیدآمیز وجود دارد) و کنتراست چشم‌گیر رنگ‌ها اشاره کرد.

بازی فال‌گایز: اگر درون‌مایه‌های اجتماعی، شخصیت‌پردازی، معماسازی و پیرنگ را از بازی مرکب حذف کنیم، اساساً می‌توان آن را اقتباس غیررسمی بازی فال‌گایز (Fall Guys: Ultimate Knockout) در نظر گرفت! ظاهر کارتونی و باطن بی‌رحم بازی‌ها، طراحی رنگارنگ و مهد کودک‌وار مراحل، تعداد بازیکن‌های زیاد که به صورت مرحله‌ای و به‌مرور حذف می‌شوند، مینی‌گیم‌های کودکانه، ولی به‌شدت رقابتی و از همه مهم‌تر، قابلیت حذف بازیکن‌های دیگر از روش‌های ناجوانمردانه همه یادآور بازی فال‌گایز هستند. شاید هوانگ دونگ هیوک با فال گایز یا بازی‌های بتل رویال دیگر مثل پابجی، فورت‌نایت، ایپکس لجندز و… آشنا نباشد، ولی محبوبیت فوق‌العاده زیاد این بازی‌ها و یاد و خاطره‌ی آن‌ها در ضمیر جمعی مردم در استقبال بهتر از سریال بی‌تاثیر نبوده است.

به‌طور کلی، بازی مرکب خلاقانه‌ترین و منحصربفردترین سریال ممکن نیست و شکی در این وجود ندارد که آثاری مشابه به آن ساخته شده‌اند. در واقع آنقدر آثار زیادی در سبک «بازی/مسابقه‌ی مرگبار» ساخته شده‌اند که دارد به ژانر خودش تبدیل می‌شود. ولی نقطه‌ی قوت سریال نه در ایده‌ی خلاقانه‌ی آن، بلکه در اجرای فوق‌العاده‌‌ی این ایده خلاصه می‌شود.

بازی مرکب، سریالی که متاسفانه یا خوشبختانه درون‌مایه‌ای ساده دارد

علاوه بر ایده‌ی کلی، درون‌مایه و پیام کلی سریال نیز ساده و سرراست است. بسته به انتظارتان از سریال این می‌تواند نقطه‌ی قوت یا نقطه‌ی ضعف باشد.

اگر دنبال اثری هستید که نقطه‌اوج‌های احساسی و هیجانی بی‌نقص داشته باشد، بازی مرکب در این زمینه عالی عمل کرده است. این سریال از لحاظ هیجان‌انگیز بودن و ایجاد حس «الان قراره چی بشه؟» یکی از بهترین آثار داستانی اخیر است و سر و صدایی که به پا کرده هیچ جای تعجب ندارد.

هیجان‌انگیز بودن سریال هم به‌لطف درون‌مایه‌ی ساده و سرراست داستان ممکن شده، چون هیچ دست‌اندازی وجود ندارد که حواس شما را از اتفاقی که در لحظه در حال افتادن است پرت کند. سریال نیازی ندارد تا برای پرداخت به درون‌مایه‌های پیچیده و فلسفه‌بافی توقف کند و ریتم بی‌نقص و نفس‌گیرش را به هم بریزد. حتی انتخاب بازی‌های آشنای مخصوص کودکان (که البته فقط مجمسه، طناب‌کشی و تیله‌بازی‌اش برای ما ایرانی‌ها آشناست)  احتمالاً حرکتی استراتژیک بوده برای این‌که ریتم سریال برای توضیح دادن ماهیت بازی‌های ابداعی تلف نشود. سریال طوری طراحی شده تا احساسات شما را ثانیه به ثانیه درگیر نگه دارد و در این زمینه عملکردی فوق‌العاده دارد، طوری که شاید در بعضی لحظات آن حس کنید از لحاظ احساسی اشباع شده‌اید و باید برای دیدن اپیزود بعد کمی به خود استراحت دهید. ولی اگر از سریالی که می‌بینید، انتظار محتوای عمیق و تفکربرانگیز داشته باشید، شاید بازی مرکب در این زمینه ناامیدتان کند، مگر این‌که تاکنون هیچ‌کدام از آثار هم‌سبک آن را ندیده یا با انتقادات رایجی که به نظام سرمایه‌داری می‌شود آشنا نباشید.

اساساً حرف سریال این است که در دنیای واقعی، بعضی از مردم در چنان شرایط افتضاحی زندگی می‌کنند که ترجیح می‌دهند شانس خود را در مسابقه‌ای مرگبار امتحان کنند و به احتمال ۹۹ درصد در آن کشته شوند تا به تقلا کردن در جامعه ادامه دهند. حقیقت ترسناک این است که اگر نگاهی به محیط اطراف‌مان بیندازیم، افرادی را در جامعه می‌بینیم که آنقدر در شرایط سختی زندگی می‌کنند و تمام درها به رویشان بسته است که اگر پیشنهاد شرکت در چنین مسابقه‌ای به آن‌ها داده شود، واقعاً آن را قبول کنند، حتی با در نظر گرفتن این‌که قبول کردن چنین پیشنهادی نوعی خودکشی غیررسمی است. نکته اینجاست که بسیاری از این مردم واقعاً‌ می‌خواهند خودکشی کنند، ولی ترجیح می‌دهند ماشه را کس دیگری فشار دهد.

کار هوشمندانه‌ای که سریال برای انتقال این پیام انجام می‌دهد این است که به شرکت‌کنندگان اطلاع داده می‌شود که هر موقع که بخواهند، می‌توانند با رای اکثریت مسابقه را متوقف کنند و به خانه‌هایشان برگردند. با توجه به این‌که در اپیزود اول چند صد نفر آدم بدون آگاهی قبلی و صرفاً به‌خاطر باختن در یک بازی کودکانه کشته شدند، این تصور در شما ایجاد می‌شود که امکان ندارد این سازمان مخوف به قول خود وفادار بماند. اما در اپیزود دوم و پس از کشت‌وکشتار شوکه‌کننده‌ی اپیزود اول، این رای‌گیری به درخواست بازیکن‌ها انجام می‌شود و با رای نزدیک ۱۰۱ به ۱۰۰ شرکت‌کنندگان موافقت می‌کنند که مسابقه متوقف شود. بنابراین همه‌ی شرکت‌کنندگان با متعلقات‌شان در سطح شهر رها می‌شوند و به زندگی عادی خود برمی‌گردند، هرچند که از قبل به آن‌ها اطلاع داده شده اگر مایل باشند، می‌توانند دوباره به مسابقه برگردند.

در اپیزود دوم ما دوباره به دنیای واقعی برمی‌گردیم و می‌بینیم که واقعاً شرایط دنیای واقعی برای این شخصیت‌ها جهنم است:

• سونگ گی-هون، شخصیت اصلی، مطلع می‌شود که مادرش دیابت دارد و پول عمل لازم دارد. او برای قرض کردن پول به زن سابق‌اش – که از سونگ گی-هون بدش می‌آید – رجوع می‌کند. شوهر زن سابقش به او پول قرض می‌دهد و با حالتی تحقیرآمیز از او درخواست می‌کند که دیگر دور و بر خانواده‌اش نپلکد. او که شدیدترین نوع ساقط شدن از مردانگی را تجربه کرده، مشتی به صورت او می‌زند و پول را توی صورتش پرتاب می‌کند، ولی حالا دیگر هیچ راه نجاتی ندارد.
• چو سانگ-وو، دوست دوران کودکی مغرور، سرد و حساب‌گر او، به‌خاطر اختلاس تحت پیگرد قانونی است و قرار است به‌زودی به زندان برود.
• کانگ سه-بیوک، دختر فراری از کره‌ی شمالی، باید پول دلال را بدهد تا خانواده‌اش را از کره‌ی شمالی به کره‌ی جنوبی منتقل کند.
• عبدول علی، مهاجر و کارگر پاکستانی چند ماه است حقوق دریافت نکرده و پس از دعوا با صاحب‌کارش برای گرفتن حقوق، باعث می‌شود دست صاحب‌کارش در دستگاه گیر کند و له شود. او با برداشتن پاکت پول بیرون افتاده از کت رییس‌اش و فرار کردن، حالا در کشور غریب مجرم هم شده.
• جانگ دوک-سو، گانگستر بی‌اخلاق، به‌خاطر بدهی‌های زیادش سر قمار از جانب نوچه‌های رییس‌اش مورد حمله قرار می‌گیرد و مجبور می‌شود خود را به داخل رودخانه پرتاب کند.

وقتی این صحنه‌ها را می‌بینید، وقتی می‌بینید که چقدر شرایط این شخصیت‌ها اسفناک است، خودتان هم به این نتیجه می‌رسید که برگشتن به مسابقه‌ی مرگبار از زندگی کردن در این شرایط بهتر است. این نتیجه‌ای است که خود شخصیت‌ها نیز به آن می‌رسند. در پایان اپیزود دوم همه‌ی شخصیت‌های اصلی، این بار بنا به درخواست خودشان، به مسابقه برمی‌گردند و با توجه به چیزی که تاکنون از زندگی‌شان دیدید، به آن‌ها حق می‌دهید.

سریال از همان ابتدا فاز چپ‌گرایانه‌ی ضدکاپیتالیستی دارد و این فاز در اپیزود هفتم و با معرفی وی‌آی‌پی‌ها (VIPs)، که اساساً شخصیت‌های میلیاردر خوک‌صفت و منحرف هستند، به حد نهایت خود می‌رسد. پیامی که سریال درباره‌ی کاپیتالیسم می‌خواهد منتقل کند، چیزی نیست که قبلاً در هرگونه گفتمان انتقادی مربوط به کاپیتالیسم نشنیده باشید:

• جو رقابتی کاپیتالیسم باعث می‌شود که انسان‌ها نسبت به هم بی‌رحم و از انسانیت تهی شوند
• کاپیتالیسم کاری می‌کند که اکثریت از جان و دل مایه بگذارند و در آخر سود زحمت‌شان به اقلیتی بسیار معدود برسد
• پولی که دست سرمایه‌دار جمع شود، صرف کارهای بیهوده، مضر یا حتی پلید می‌شود
• سرمایه‌دارها به طبقه‌ی کارگر و فرودست جامعه به چشم برده‌ی خود نگاه می‌کنند و از دسترنج آن‌ها جیب‌های خود را پر می‌کنند (هرچند در این زمینه سریال پا را از انتقادهای رایج به کاپیتالیسم فراتر می‌گذارد و سرمایه‌گذارها را به شکل موجوداتی پلید و نه صرفاً فرصت‌طلب و بی‌وجدان به تصویر می‌کشد)

پرداخت سریال به مفهوم کاپیتالیسم بی‌ظرافت و کلیشه‌ای است و چیز جدیدی به گفتمان آثار هنری در این حوزه اضافه نمی‌کند. این بی‌ظرافت و کلیشه‌ای بودن با معرفی وی‌آی‌پی‌ها (که شاید ضعیف‌ترین جنبه‌ی سریال باشند) شدت می‌گیرد. اصولاً دلیل به راه افتادن چنین مسابقاتی (که سابقه‌ی آن به چند دهه‌ی گذشته برمی‌گردد) این است که یک سری آدم میلیاردر روی شرکت‌کنندگان شرط ببندند و از مشاهده‌ی تقلای آن‌ها برای رسیدن به جایزه‌ی نهایی لذتی گذرا کسب کنند. در واقع همان‌طور که شخصیت فرانت‌من (Front Man) در آخر سریال به گی-هون می‌گوید،‌ آدم‌های فقیر و بدهکار برای آن‌ها حکم اسب قمار را دارند.

برای سریالی که شخصیت‌های اصلی آن فوق‌العاده باورپذیر و واقع‌گرایانه هستند، وی‌آی‌پی‌ها به‌طور دردناکی کارتونی‌اند و عملاً یک قدم با این‌که سبیل‌شان را تاب دهند و قاه‌قاه بخندند فاصله دارند. از طرف دیگر به‌خاطر این‌که آن‌ها به انگلیسی حرف می‌زنند، سطح دیالوگ‌ها و بازیگری بازیگران آن‌ها از استاندارد سریال بسیار پایین‌تر است و این موضوع ممکن است توی ذوق بزند. اگر در این سریال هم مثل چشمان کاملاً باز کوبریک، ماهیت سازمان مخوف در هاله‌ای از ابهام باقی می‌ماند و اثری مستقیم از وی‌آی‌پی‌ها نمی‌دیدیم، بهتر می‌شد.

البته بعضی از طرفداران سریال معتقدند که دلیل تصویرسازی کارتونی از وی‌آپی‌پی‌ها، هجو تصویرسازی شرورهای خارجی در فیلم‌ها و سریال‌های غربی است. همان‌طور که شرورهای روسی و آسیای شرقی و خاورمیانه‌ای در آثار رسانه‌ای غربی تصویری کاریکاتوری دارند، در این سریال هم شرورهای آمریکایی تصویری کاریکاتورگونه دارند و با لهجه‌ای اغراق‌شده حرف می‌زنند. با این حال، اگر چنین هجوی عمدی باشد، با حال‌وهوای کلی سریال جور نیست و حتی هجو چندان هوشمندانه‌ای هم نیست، چون جواب دادن کار زشت با کار زشت، آن را توجیه نمی‌کند.

با تمام این صحبت‌ها، این فیلم دفاعی کورکورانه از افراد فقیر و فرودست جامعه نیست و به این موضوع اذعان دارد که شخصیت‌های اصلی تا حد زیادی خودشان هم در وضعیت اقتصادی افتضاح‌شان نقش داشته‌اند و کلش تقصیر جامعه و کاپیتالیسم نیست.

وقتی مسابقه‌ی طناب‌کشی به حماسی‌ترین و پرتنش‌ترین اتفاق دنیا تبدیل می‌شود

همان‌طور که اشاره شد، بازی مرکب سریالی نیست که به‌خاطر عمق فلسفی و معنایی‌اش آن را تماشا کنید. البته این بدین معنا نیست که سریال فاقد این چیزهاست؛ صرفاً معنای سریال در مقابل هیجانش رنگ می‌بازد.

در طول سریال شش مسابقه به تصویر کشیده می‌شود که ششمین‌شان همان بازی مرکب است که اسم سریال از آن برگرفته شده. کیفیت کارگردانی‌، صحنه‌سازی، بازیگری، تدوین و در کل همه‌ی کیفیت‌های سینمایی ممکن در قبال این شش مسابقه درجه‌یک و تماشای آن‌ها تجربه‌ای میخکوب‌کننده است.

از بین این شش بازی شاید قابل‌توجه‌ترین‌شان از لحاظ کارگردانی مسابقه‌ی طناب‌کشی باشد. ایده‌ی مسابقه‌ی طناب‌کشی‌ای که نتیجه‌ی آن مرگ و زندگی است شاید روی کاغذ مسخره به نظر برسد، ولی صحنه‌ای که در آن پیرمرد در پس‌زمینه در حال توضیح دادن اصول طناب‌کشی است و مونتاژی از بازیکن‌ّها در حال آماده شدن نشان داده می‌شود، طناب‌کشی در حد یک هنر جنگی باستانی تعالی پیدا می‌کند و ده نفری که باید طناب را بکشند، شبیه به قهرمانان افسانه‌ای به نظر می‌رسند.

در طول مسابقه‌ی طناب‌کشی آن لحظه‌ای که شخصیت‌های ما تعادل‌شان را از دست می‌دهند و چو سانگ-وو طی ابتکار لحظه‌ای به آن‌ها می‌گوید که سه قدم به جلو بروند تا تعادل حریف‌شان به هم بریزد، مثالی بی‌نظیر از ایجاد تنش است. هنر سریال در این است که با وجود این‌که همه‌ی شخصیت‌های اصلی در یک تیم طناب‌کشی قرار دارند و تیم مقابل متشکل از شخصیت‌های سیاهی‌لشگر است که حتی اسم‌شان را نمی‌دانیم، و بنابراین می‌توان یقین داشت که آن‌ها برنده خواهند شد، ولی این تنش به‌لطف بازی عالی شخصیت‌ها و فیلم‌برداری و تدوین پرالتهاب همچنان برقرار شده است.

عامل دیگری که باعث شده تماشای این بازی‌ها بسیار جذاب باشد این است که اکشن و هیجان خالص نیستند و از آن‌ها به‌عنوان ابزاری برای شخصیت‌پردازی استفاده می‌شود. در همه‌ی این بازی‌ها هر شخصیت کاری انجام می‌دهد که بازتابی از باطن اوست. مثلاً:

• در بازی اول عبدول علی گی-هون را که در حال افتادن است، روی هوا می‌گیرد و جانش را نجات می‌دهد. از این صحنه می‌فهمیم که عبدول علی مردی خوش‌قلب و محافظ است.
• در بازی دوم گی-هون پی می‌برد که برای درآوردن شکل چتر روی شیرینی بهتر است به جای سوزن زدن به آن، آن را مثل دیوانه‌ّها لیس بزند. راهکار او هم با شخصیت بامزه‌ی او سازگار است، هم نشان‌دهنده‌ی ذهن خلاق اوست که هیچ‌وقت فرصت بروز نداشته است.
• در بازی سوم اطلاعات بالای پیرمرد درباره‌ی این‌که چطور باید طناب‌کشی بازی کرد، باعث می‌شود علاوه بر این‌که او را به چشم پیرمردی دوست‌داشتنی و بی‌آزار ببینیم، به‌عنوان یک فرد آگاه، دانا و باتجربه برایش احترام قائل شویم (البته این تصور به‌لطف غافلگیری آخر سریال مخدوش می‌شود، ولی در هر صورت مثال خوبی از شخصیت‌سازی است). همچنین ابتکار لحظه‌ای چو سانگ-وو نشان می‌دهد که چرا در ابتدای سریال او به‌عنوان شخصیتی باهوش معرفی شد که در دانشگاه ملی سئول درس خوانده است. مخ او واقعاً خوب کار می‌کند.
• در بازی پنجم هان می-نیو، با وجود این که تاکنون زنی فرصت‌طلب، خودخواه و پا در هوا به نظر می‌رسید، نشان می‌دهد که پای حرفش است و همراه با خودش جانگ دوک-سو را به پرتگاه می‌اندازد. قبلاً در پیوند «رمانتیک» کوتاهی که با هم داشتند، هان می-نیو گفته بود که اگر جانگ دوک-سو به او خیانت کند، او را خواهد کشت. جانگ دوک-سو او را جدی نگرفت و به این خاطر جانش را از دست داد.

با این حال، قوی‌ترین و تکان‌دهنده‌ترین بازی در کل سریال بازی چهارم است: بازی با تیله‌ها.

در ستایش اپیزود ششم سریال

اگر در حال خواندن این نقد هستید، یعنی سریال را کامل دیده‌اید و بنابراین می‌دانید که اپیزود ششم سریال با روح و روان آدم چه کار می‌کند. این اپیزود به بازی چهارم اختصاص دارد که در آن بازماندگان باید شخصی را که به‌عنوان هم‌تیمی خود انتخاب کرده‌اند، با بازی با تیله‌ها حذف کنند.

اخیراً یکی از تکنیک‌هایی که در آثار داستانی معروف مثل سه‌گانه‌ی جدید جنگ ستارگان و فصل‌های آخر بازی تاج‌وتخت به شکلی ناجور به کار رفته و برای همین در گفتمان‌های انتقادی جنبه‌ای منفی پیدا کرده، پیش بردن داستان خلاف انتظارات مخاطب است، تکنیکی که با نام Subverting Expectations یا به‌هم‌ریختن انتظارات شناخته می‌شود. مشکل بسیاری از آثاری که از این تکنیک استفاده می‌کنند این است که از مرز غافلگیری سطحی فراتر نمی‌روند و در غافلگیری‌ای که اتفاق می‌افتد، هیچ معنا و احساسی نهفته نیست.

در اپیزود ششم شاهد مثالی فوق‌العاده از این تکنیک هستیم. اولیاء امور مسابقات به شرکت‌کنندگان می‌گویند که برای بازی بعدی برای خود شریک پیدا کنند. شرکت‌کنندگان از همه‌جا بی‌خبر هم هرکسی را که بیشتر از همه از او خوششان می‌آید یا به نظرشان می‌تواند به آن‌ها کمک کند، انتخاب می‌کنند. اما بعد وقتی مسابقه شروع می‌شود، آن‌ها خبردار می‌شوند که شریکی که انتخاب کرده‌اند قرار نیست به آن‌ها کمک کند تا گروه‌های دیگر را شکست دهند. بلکه یکی از آن‌ها باید دیگری را حذف کند.

در اینجا سریال انتظارات ما را به هم می‌ریزد، ولی بلافاصله پتانسیل احساسی موقعیتی که ایجاد شده برای ما برملا می‌شود. به‌عبارت دیگر، به هم ریخته شدن انتظارات غافلگیری به صرف غافلگیری نیست؛ بلکه با این هدف انجام می‌شود که احساسات شما را درگیر کند و این کار را به بهترین شکل انجام می‌دهد. درستش هم همین است. شخصیت‌هایی که با هم شریک شده‌اند، بر اساس میل، علاقه و احترام مقابل همدیگر را انتخاب کرده‌اند. حتی از یکی از زوج‌ها زن و شوهر یکدیگر هستند. تصور این‌که آن‌ها باید فعالانه تلاش کنند تا یکدیگر را حذف کنند دردناک است و این سوال را برای ما ایجاد می‌کند که چطور قرار است چنین موقعیت تراژیکی را مدیریت کنند؟

در این اپیزود روی موقعیت تراژیک سه گروه تمرکز می‌شود:‌

سانگ-وو و عبدول علی: سانگ-وو اعتقاد دارد گروهی که در آن فردی باهوش و فردی قوی با هم همکاری کنند، بی‌رقیب است، برای همین عبدول علی را به‌عنوان یار خود انتخاب می‌کند، چون در نظرش فرد «باهوش» خودش است. در تیله‌بازی عبدول علی در شرف بردن است، ولی این برد برای او مثل زهرمار است، چون سانگ-وو قبلاً به او لطف کرده بود و خرج اتوبوس و شامش را به او داده بود. البته سازنده‌ی سریال اشاره کرده که حتی در کمک‌رسانی سانگ-وو به عبدول علی نیز نوعی دید بالا به پایین و فخرفروشانه وجود داشت و کاری از روی خوش‌قلبی صرف نبود. با این‌که خود سانگ-وو بی‌پول بود، ولی باید لطف و محبت خود را به مهاجر بیچاره ارزانی می‌داشت.

با این حال، عبدول علی به‌خاطر دل صاف و ساده‌اش متوجه این چیزها نمی‌شود و به‌خاطر این لطف سانگ-وو را به چشم برادر و دوست خود می‌بیند و با این‌که حاضر نیست تیله‌ها را به او ببخشد (چون باید فکر خانواده‌اش باشد)، ولی حاضر است هر کاری که لازم است انجام دهد تا هردویشان زنده بمانند. سانگ-وو با سوءاستفاده از دل صاف عبدول علی تیله‌ها را با دوز و کلک از علی می‌گیرد و کیسه‌ی او را با سنگ‌ریزه پر می‌کند.

وقتی علی متوجه این خیانت می‌شود با چشم‌هایی اشک‌آلود به روبروی خود خیره می‌شود. از صورت او اینطور برمی‌آید که بیشتر از مردنش، از خیانت دوستش اندوهگین است. یکی از سربازهای صورتی‌پوش، از پشت تیری به او می‌زند. تیر خوردن او از پشت انتخابی زیباشناسانه برای نشان دادن خیانتی است که به او شده است. وقتی سانگ-وو صدای تیر را می‌شنود به خود می‌لرزد. او می‌داند کاری که انجام داده تا آخر عمر روی وجدانش سنگینی خواهد کرد.

(ما صحنه‌ی برخورد تیر به علی را نمی‌بینیم و این باعث شده بعضی از طرفداران نظریه‌پردازی کنند که او هنوز زنده است و به‌نحوی با پیرمرد ارتباط دارد، چون قانون نانوشته‌ی فیلم و سریال این است که اگر مردن شخصیتی را با جفت چشم‌هایتان نبینید، یعنی هنوز نمرده. به‌شخصه امیدوارم چنین اتفاقی نیفتد.)

کانگ سه-بیوک و جیونگ:‌ ظاهراً در ابتدا قرار بود شخصیت جیونگ مرد باشد، ولی هوانگ دونگ هیوک تصمیم گرفت که او را دختر در نظر بگیرد تا به این بهانه، به دوستی بین زنان بپردازد. این تصمیم او به بهترین شکل به بار نشسته است.

برخلاف بقیه‌ی زوج‌ها که با وجود معذب‌کننده بودن شرایط، خود را ملزوم می‌بینند تا بازی را انجام دهند، کانگ سه-بیوک و جیونگ تصمیم می‌گیرند به‌جای انجام بازی، با هم حرف بزنند و در سه‌دقیقه‌ی آخر، با یک بازی ساده برنده را تعیین کنند. بین این دو دختر هیچ فشار و هیجانی برای «برنده شدن» وجود ندارد. چون میل تستوسترونی به رقابت و برنده شدن، حتی در مواجهه با دوستان، در دنیایی کاملاً زنانه قدرتش را از دست می‌دهد. تماشای گفتگوی صمیمانه‌ی دو دختر رنج‌دیده و قوی‌تر شدن پیوندشان، آن هم در شرایطی که می‌دانند تا نیم ساعت دیگر یکی از آن‌ها باید مرگ دیگری را رقم بزند، واقعاً دلخراش و زیباست.

در جریان صحبت‌هایشان هردو از زندگی سرشار از بدبختی‌شان می‌گویند. با این‌که جیونگ پدری مذهبی داشته که او را مورد آزار جنسی و فیزیکی قرار می‌داده، مادرش را کشته و در نهایت جیونگ هم به‌خاطر کشتن او به زندان افتاده، پس از شنیدن سختی‌های زندگی کانگ سه-بیوک و خانواده‌اش در کره‌ی شمالی به شوخی به او می‌گوید تو از من هم بدبخت‌تری.

وقتی سه دقیقه‌ی پایانی می‌رسد، آن‌ها قرار می‌گذارند تا به سمت دیوار تیله پرتاب کنند و تیله‌ی هرکس که به دیوار نزدیک‌تر باشد برنده شود. کانگ سه-بیوک تیله‌اش را عادی پرتاب می‌کند، ولی جیونگ صرفاً آن را روی زمین می‌اندازد.

کانگ سه-بیوک با عصبانیت یقه‌ی او را می‌گیرد و می‌گوید این مسخره‌بازی‌ها چیست؟ تیله را درست بینداز. اما جیونگ با چشم‌هایی اشک‌آلود و لبخندی تلخ می‌گوید که بذار به‌شکلی باحال ببازم. در اینجا متوجه می‌شویم که دلیل این‌که جیونگ پیشنهاد داده بود به جای بازی کردن با هم صحبت کنند این بود که ببیند از بین این دو نفر کدام دلیل قوی‌تری برای بیرون آمدن از آن بازی داشتند. کانگ سه-بیوک یک برادر دارد که باید از او مراقبت کند. ولی جیونگ هیچ دلیلی برای بازگشت به دنیای واقعی ندارد.

این گفتگو میان‌بری بود برای این‌که چنین دوستی یا شاید حتی عشقی –هرچند یک‌طرفه و از طرف جیونگ – به رقابت و دوگانگی برنده/بازنده آلوده نشود. به‌هرحال جیونگ قبل از شروع مسابقه به کانگ سه-بیوک گفته بود که حاضر است هر کاری انجام بدهد تا او پیروز شود.

در نهایت وقتی جیونگ با چشم‌هایی اشک‌آلود می‌گوید: «بازی کردن باهات باعث افتخار بود.» یکی از نگهبان‌ها از بغل سر به او شلیک می‌کند. شلیک تفنگ از بغل سر انتخابی زیباشناسانه برای نشان دادن خودکشی غیرمستقیم جیونگ است.

گی-هون و پیرمرد: گی-هون از روی ترحم پیرمرد را به‌عنوان شریک خود انتخاب کرد تا تک نیفتد و او را نکشند. حالا باید با او مسابقه دهد تا حکم مرگ او را امضا کند. او در مسابقه‌ی تیله‌بازی در شرف باختن قرار دارد، ولی پیرمرد خودش را به فراموشی و جنون پیری می‌زند و فرصتی در اختیار گی-هون قرار می‌دهد تا تیله‌های از دست داده‌اش را با کلک زدن او به دست بیاورد. گی-هون با قیافه‌ای که عذاب‌وجدان از آن می‌بارد این کار را انجام می‌دهد. در انتهای اپیزود که پیرمرد فاش می‌کند که تمام مدت حواسش جمع بوده و گول زدن گی-هون را به رخش می‌کشد و در آخر تیله‌ها را با میل خود به او می‌دهد، صحنه‌ای بسیار دردناک و گریه‌دار است.

چیزی که این صحنه را دردناک‌تر می‌کند این است که پیرمرد در بازسازی مرحله که گویی شمایلی از محله‌های قدیمی کره است، خانه‌ی قدیمی خود را پیدا می‌کند و در آنجا با ذوق و شوق از خاطرات دوران کودکی خود می‌گوید.

این صحنه از لحاظ احساسی نقطه‌ی اوج سریال است و یکی از گریه‌آورترین صحنه‌ها بین تمام سریال‌هایی است که به‌شخصه دیده‌ام. به‌ندرت پیش می‌آید که نت‌های احساسی در یک داستان تا این حد بی‌نقص نواحته شوند، اما امان از پایان سریال…

پایان سریال، آب سردی که روی احساسات ما ریخته می‌شود

در پایان سریال معلوم می‌شود که پیردمرد دوست‌داشتنی، بازیکن شماره ۱، نه‌تنها نمرده است، بلکه این بازی وحشتناک و مرگ آن همه آدم زیر سر اوست. او میزبان بازی مرکب در کره بوده است. (از صحبت‌های وی‌آی‌پی‌ها برمی‌آید که این بازی در کشورهای دیگر نیز برگزار می‌شود).

در آن لحظه که گی-هون افسرده، یک سال پس از پایان بازی و پیروزی تلخ‌تر از زهرمارش در آن، پیامی دریافت می‌کند و پیرمرد افتاده در بستر مرگ را در ساختمانی ملاقات می‌کند، انگار آب سردی روی تمام احساساتی که صرف سریال کرده بودم ریخته شد.

شاید خیلی‌ها با این غافلگیری داستانی مشکلی نداشته باشند و شاید حتی در نظرشان غافلگیری هوشمندانه و منطقی‌ای باشد، ولی به‌شخصه از آن بدم آمد و به‌نظرم از قدرت داستان کم کرد.

بازیکن شماره‌ی ۱ در طول سریال یک نیروی انسانی بسیاری قوی بود. درست است که در اپیزود اول که همه از شدت وحشت چیزی نمانده خودشان را خیس کنند، او تنها کسی است که دارد می‌خندد و از هیجان لحظه لذت می‌برد، ولی ما به‌عنوان مخاطب این رفتار او را به حساب پیری او می‌گذاریم و به او مشکوک نمی‌شویم؛ این هیجان و خوشحالی را به حساب این می‌گذاریم که چیزی به مرگ او نمانده و او می‌تواند برای آخرین بار هیجان را تجربه کند و در تنهایی و عزلت کامل نمیرد. به‌نوعی بازیکن شماره‌ی ۱ نماد مبارزه‌ی انسان علیه ابزوردیتی زندگی است، در هر شرایطی.

در اپیزود دوم، وقتی لغو شدن یا نشدن مسابقه به رای او برمی‌گردد، او با وجود هیجان زیادی که در اپیزود ۱ نشان داد، رای «نه» می‌دهد. تصور ما این است با وجود این‌که او خودش دوست دارد در مسابقه بماند، ولی برای این‌که جان بقیه به خطر نیفتد، برخلاف میلش رای منفی می‌دهد.

در اپیزود پنجم، دانش او درباره‌ی روش صحیح طناب‌کشی باعث می‌شود برای دانش و تجربه‌ی او به‌عنوان شخصی پیر احترام قائل شویم و عظمت تجربه‌هایی که از دوران کودکی برایمان به جا می‌ماند را درک کنیم.

در اپیزود ششم نیز مرگ مظلومانه و پرمعنی او قلب‌مان را به درد می‌آورد.

اما با فاش‌سازی او به‌عنوان شرور اصلی قصه تمام این شخصیت‌پردازی‌های معنادار و احساسی دور ریخته می‌شوند و به‌جایش سریال، به روش سه‌گانه‌ی جدید جنگ ستارگان و بازی تاج‌وتخت، «خلاف انتظار ما عمل می‌کند»، ولی در این زمینه حتی از این دو اثر نیز گناهی بزرگ‌تر مرتکب می‌شود، چون در مورد مسئله‌ای خلاف انتظارات ما عمل می‌کند که قبلاً به‌طور موفقیت‌آمیز احساسات ما را درباره‌اش برانگیخته بود.

البته نقش پیرمرد به‌عنوان عقل کل پشت این پروژه‌ی مخوف در لحظات زیادی در طول سریال پیش‌آگاهی (Foreshadow) شده است. وقتی رییس‌پلیس در حال گشتن در فهرست بازیکنان است، اسم او به‌عنوان بازیکن شماره یک موجود نیست. در مسابقه‌ی طناب‌کشی قفلی که به دست او بسته شده باز است تا اگر تیمش باخت بتواند خود را نجات دهد. در مرحله‌ی تیله‌بازی او خانه‌ی خود را در ست ساختگی پیدا می‌کند که باید نکته‌ای شک‌برانگیز باشد (هرچند اگر به‌خاطر این غافلگیری نبود، این هم می‌توانست یکی دیگر از جزئیات احساسی و زیبای اپیزود ۶ باشد – او خانه‌اش را پیدا کرد، چون مشاهده‌ی ستی که با الهام از کوچه‌پس‌کوچه‌های قدیمی کره ساخته شده، او را از حس نوستالژی پر کرد) و…

ولی مشکل این نیست که این این غافلگیری با منطق سرد سازگار نیست. مشکل اینجاست که سریال یک سمفونی احساسی بی‌نظیر اجرا می‌کند و با مرگ پیرمرد نقطه‌ی اوج فوق‌العاده‌ای برای آن رقم می‌زند، اما با این غافلگیری این سمفونی احساسی را مخدوش می‌کند و این نقطه‌ی اوج زیبا را با نقطه‌ی فرودی توذوق‌زننده جایگزین می‌کند.

میزبان این مسابقات می‌توانست هرکسی باشد. اگر میزبان شخصی غریبه بود یا اصلاً نمی‌فهمیدیم چه کسی است، این مسئله تاثیر خاصی روی داستان نمی‌گذاشت، چون قلب داستان و معنای آن در جای دیگری نهفته بود. برای شخص من بسیار ناامیدکننده است وقتی می‌بینم یک مولف موفق می‌شود احساساتی واقعی در داستانش جاری کند (کاری که بسیار سخت و نادر است) و بعد، طوری که انگار به «خفن» بودن داستانش به قدر کافی ایمان نداشته باشد، آن را با یک غافلگیری سطح‌پایین جایگزین می‌کند که هدفی جز خراب کردن آن بار احساسی ندارد.

با کمی اغراق پیچش داستانی آخر سریال مثل این می‌ماند که در هری پاتر آخر سر معلوم می‌شد لونا لاوگود تمام مدت مرگ‌خوار پنهانی بوده یا در آخر ارباب حلقه‌ها معلوم می‌شد که گیملی دورف تمام مدت تحت‌تاثیر سارون بوده است. هرچقدر هم برای این غافلگیری‌ها زمینه‌سازی می‌شد، آیا واقعاً می‌شد تصمیم درستی در قصه‌گویی در نظر گرفت؟ این غافلگیری‌ها تاثیری نمی‌داشتند جز این‌که سمفونی احساسی داستان‌ّهایشان را خدشه‌دار کنند. و این دقیقاً اتفاقی است که با تبدیل کردن پیرمرد به شرور قصه انجام شده است: جایگزین کردن احساسات قوی با غافلگیری دم‌دستی.

آیا به بازی مرکب بیش از حد بها داده شده؟

اجازه دهید مروری بر نقاط قوت و نقاط ضعف سریال داشته باشیم. بعضی از آن‌ها در طول متن اشاره قرار گرفتند و بعضی‌هایشان جدید هستند:

نقاط قوت:‌

• هیجان بالا، خصوصاً در نحوه‌ی اجرای شش بازی
• شخصیت‌پردازی قوی؛ درست است که شخصیت‌های سریال «تیپ» هستند، ولی تیپ‌هایی باورپذیر که به‌لطف سناریوهای شخصیت‌ساز و بازی عالی بازیگرها به مرور عمق و جذابیت‌شان بیشتر می‌شود. قوی‌ترین و پیچیده‌ترین شخصیت سریال چو سانگ-وو است.
• طراحی صحنه‌ی قوی که باعث شده تشکیلاتی که شخصیت‌ها در آن مسابقه می‌دهند شبیه موزه‌ی هنرهای مدرن به نظر برسد. بازیگران فیلم گفته بودند که از شدت زیبایی صحنه دائماً با موبایل‌شان از آنجا عکس می‌گرفتند.
• طراحی نمادین یونیفورم‌های سربازها و شرکت‌کنندگان و عناصر تصویری شاخص (مثل عروسک دختربچه در مسابقه‌ی اول یا شیرینی دالگونا در مسابقه‌ی دوم) که باعث شده جزئیات تصویری سریال به‌راحتی در ذهن ذخیره شوند و در میم‌ها و ویدئوها و عکس‌های طرفداری مورد تقلید و هجو قرار گیرند
• آهنگ روایی مناسب سریال، طوری‌که به جای این‌که حس کنید در حال تماشای سریالی ۹ قسمته هستید، حس کنید دارید فیلمی ۸ ساعته تماشا می‌کنید
• کلیت اپیزود ۶
• بومی‌سازی مناسب و استفاده‌ی مناسب و به‌اندازه از فرهنگ کره‌ی جنوبی
• تاثیرپذیری مناسب و به‌اندازه از سینمای ژانری و اجتماعی که باعث شده سریال برای طیف وسیعی از مخاطب جذاب باشد
• استفاده‌ی مناسب از خشونت، طوری که در طول سریال خشونت هیچ‌وقت عادی نمی‌شود و همیشه اندکی پتانسیل برای شوکه کردن دارد
• جزئیات زیاد که با تماشای دوباره‌ی سریال (یا تماشای ویدئوها و دیدن پست‌هایی که به این جزئیات اشاره می‌کنند)‌ به آن‌ها پی می‌برید

نقاط ضعف:

• خرده‌پیرنگ مربوط به پلیسی که به تشکیلات نفوذ کرده به جایی ختم نمی‌شود و صرفاً زمینه‌سازی برای فصل ۲ است
• پایان سریال، که در آن به نظر می‌رسد گی-هون می‌خواهد یک‌تنه به جنگ تشکیلات مخوف برود، با روح سریال در تضاد است و زیادی ملودراماتیک به نظر می‌رسد
• این سریال نیاز به فصل ۲ ندارد و پایان‌بندی سریال، طوری که انگار باید آماده‌ی فصل ۲ باشیم، به‌تنهایی نقطه‌ضعف است، خصوصاً با توجه به این‌که سازنده‌ی سریال گفته اگر فصل ۲ ساخته شود، قرار است روی نقش پلیس در سروکله‌زدن با این تشکیلات بپردازد و این ایده بسیار ناجالب به نظر می‌رسد.
• خراب کردن شخصیت پیرمرد با غافلگیری‌ای که با وجود منطقی بودن، به هسته‌ی احساسی داستان ضربه می‌زند، بدون این‌که چیز دندان‌گیری به آن اضافه کند
• انتقاد دم‌دستی و کلیشه‌ای از کاپیتالیسم
• ضعیف بودن شخصیت‌های وی‌آی‌پی، چه از لحاظ بازی و دیالوگ، چه از لحاظ نقشی که در داستان دارند
• توضیح بیش از حد درباره‌‌ی ماهیت سازمانی که پشت بازی‌هاست. کمی ابهام بیشتر در این زمینه می‌توانست نتیجه‌ی مثبت‌تری به دنبال داشته باشد.

با سبک‌سنگین کردن نقاط قوت و نقاط ضعف سریال، به این نتیجه می‌رسیم که با اثری به‌شدت تماشایی، ولی نه بی‌نقص طرف هستیم. با توجه به هایپ شدیدی که دور سریال ایجاد شده، اگر کسی با انتظارات فضایی سراغ سریال برود، شاید ناامید شود، خصوصاً اگر در ژانر درام بقا محور و بازی‌های مرگبار آثار زیادی دیده باشد. ولی اگر سطح انتظارات معقول باشند، بازی مرکب سریال قوی‌ای است که ارزش سرگرمی بالایی دارد و پتانسیل این را دارد که احساسات‌تان را درگیر کند. بنابراین جواب نهایی بنده به این سوال که «آیا به بازی مرکب بیش از حد بها داده شده؟» منفی است. در جرگه‌ی آثاری که «وایرال» می‌شوند بازی مرکب جزو بهترین‌هاست.

انتشار یافته در:

مجله‌ی اینترنتی دیجی‌کالا